Foto: Gúlsezim Júsipova
Almatyda filosofiia doktory (PhD), «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń múshesi, Filosofiia jáne saiasattaný fakýlteti Filosofiia kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, belgili jýrnalist, fotojýrnalist, filosof, Dosjan Balabekulynyń «Alataýdy aralaǵanda... /Tainy gorizontov Alataý/Secrets of the Alatau horizons» fotoalbomynyń tusaýkeseri ótti. Kitap «Daryn» baspasynan jaryq kórdi, - dep habarlaidy Ult.kz.
Sharany ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti, Filosofiia jáne saiasattaný fakýlteti Filosofiia kafedrasy uiymdastyrdy.
Bul fotojinaq arqyly oqyrman fotosýretterdi estetikalyq, aksiologiialyq tanym turǵysynan tanyp, aqparattyq, geografiialyq kórinisterge kýá bolady. Tabiǵaty kóz tartatyn elimizdiń asqaq Alataýy men qarly shyńdary, ózen-kólderi ‒ bizdiń ómir-súretin ekojúiemizdiń eń negizgi bólshegi. Sondyqtan bul jerde biz súisinetin sulýlyq ta, qaýipti tabiǵi qubylystary da qatar júredi. Avtor Almaty men Jetisý oblysyndaǵy taýly aimaqtardyń (Ile, Kúngei, Teriskei, Jetisý Alataýynyń) kelbetin shynaiy sýretteýge tyrysady.
Fotografiia men filosofiianyń ózara bailanysyn kórsetetin fotoalbom Qazaqstan Respýblikasy joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine, magistranttary men doktoranttaryna, filosofiia, estetika, media jáne qoǵam, fotografiia, geografiia, týrizm salalaryna qyzyǵatyn kópshilik oqyrmanǵa arnalady.
Foto: Gúlsezim Júsipova
Bul týyndyda avtor Dosjan Balabekulynyń 12 jyldan asa túsirgen fotosýretteri enip otyr. Qazaq taý júiesin eki sózben «Alataý» jáne «Qarataý» dep ekige bólip ajyratady. Qazaq úshin eki taý júiesiniń de alatyn orny erekshe. Qazaq tirshiligi dala tabiǵatymen de, taý tabiǵatymen de úndesip jatyr. Ony qys qystaýyndaǵy, jaz jailaýyndaǵy tirshilikpen bailanystyrsaq ta bolady. Qazaq dúnietanymynda taýdyń orny erekshe bolǵan. Dosjan Balabekuly osy qasietti sózden bastap, onyń geogarfiialyq dúnietanymyn fotografiia tilimen sýretteidi.
Avtor eńbekte ózine únemi qoldaý bildirip kele jatqan anasy, biolog ustaz Jeńiskúl Berkimbaevaǵa erekshe alǵysyn bildire otyryp, ár túrli saparlarda saparlas bolǵan aǵaiynǵa rizashylyǵyn jetkizedi. Sondai-aq, avtor alǵashqy kólemdi eńbegin marqum pedagog-ustazdar, atasy men ájesi Balabek Berkimbaev pen Sholpan Balabekovanyń rýhyna arnaidy.
Avtordyń aitýshynsha bul joba osydan 8 jyl buryn «Aiqyn» respýblikalyq gazetinde jumys istep júrgen kezde paida bolǵan. Marqum jýrnalist Joldasbek Dýnabai kitaptyń ataýyn da ózi usynyp ketken eken. Ár túrli qarjylyq jaǵdailar men demeýshiliktiń bolmaýynan, ári jyldar óte kele taqyryptardyń keńeigenine qarai «Daryn» baspasynyń qoldaýymen jaryq kórip otyr. Avtor baspanyń ujymy men direktory Janat Beketan hanymǵa rizashylyǵyn bildirdi.
Kitaptyń tusaýkeser rásimine ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Aqparat jáne kommýnikatsiia departamenti direktorynyń orynbasary Almat Isádil, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Filosofiia jáne saiasattaný fakýltetiniń dekany Bekjan Meiirbaev, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Filosofiia kafedrasynyń meńgerýshisi Áset Quranbek, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Filosofiia kafedrasynyń professory Jaqypbek Altaev, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Jýrnalistika fakýltetiniń professory Káken Qamzin, Respýblikalyq «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Asylhan Ábdiraiym, «Ana tili» ult gazetiniń Bas redaktorynyń orynbasary Berik Beisenuly, «Qazaq universiteti» gazetiniń Bas redaktory Gúlnar Tájieva, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Qazaqstan-Qytai birlesken qashyqtyqtan zondtaý tehnologiialary jáne olardy qoldaný zerthanasynyń basshysy Murat Qasenov, QR Tótenshe jaǵdailar ministrligi «Qazseldenqorǵaý» memlekettik mekemesi basshysynyń orynbasary Baýyrjan Ábishev, QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi «Qazaviaormanqorǵaý» RMQK ushý óndirisi bóliminiń basshysy Iakýbjan Ibrgimov, QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi «Qazaviaormanqorǵaý» RMQK Almaty avia bóliminiń basshysy Bekzat Baishalov, «Daryn» baspasynyń direktory Janat Beketan jáne t.b. qatysty.
Foto: Gúlsezim Júsipova
«Fotografiia degenimiz – ómirdi beineleitin filosofiia, sulýlyq pen talǵamdy sýretteitin estetika, shyndyq pen qundylyqtan turatyn etika men aksiologiia. Sondyqtan da biz fotografiia men filosofiianyń ózara bailanysyn negizge alamyz. Filosof, jazýshy Siýzen Zontag «Fotosýret - ol kórýdiń grammatikasy, odan da mańyzdylyǵy ol kórýdiń etikasy», ‒ deidi. Álemdik fotografiia úshin eń birinshi – shyndyq mańyzdy. Ol jaily Siýzen Zontag óziniń «Fotografiia týraly» eńbeginde Platon úńgirin mysalǵa alady. «Adamzat eshkim qutqara almaityndai «Platon úńgirinde» qalady, olar shyndyqty kóre almai, shyndyq dep tanyǵan qabyrǵadaǵy kóleńke beineli kóriniske mas bolyp, rahattana jatady, bul jerdegi shynaiy kórinis dep turǵanymyz, ol – fotografiia»,- dep jazady atalǵan eńbeginde. Bul týraly otandyq fotosýretshiler Asylhan Ábdiraiym, Serik Muqyshuly, Dáýren Maqsuthanuly «Derekti foto: tarihy jáne damý kókjiegi» atty eńbeginde álemdik fotografiia tarihyndaǵy tereń izdenisterimen bólisedi. «Alataýdy aralaǵanda...» dep atalatyn bul fotoalbomnyń negizinde - qundylyq retindegi aqparattyq estetikalyq tanym kórinis tabady. Tabiǵattaǵy ásemdikti shyndyq, óner, ǵylym estetikasy turǵysynan sipattaýda osy eńbekti nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. Óitkeni, bul geografiialyq fotoderekterden turatyn fotosýretter oqyrman tanymyn keńeitip, ásemdikke, jaratylysqa degen sulýlyqty túsinip, ony qorǵaýǵa úndeidi. Bul eńbek jyldar boiy Almaty men Jetisý oblystarynyń taýly aimaqtarynda bolǵan saparlardan jinalǵan fotosýretterdi quraidy. Onyń ishinde Qazaqstan Respýblikasy Tótenshe jaǵdailar ministrligine qarasty «Qazseldenqorǵaý», Qazaqstan Respýblikasy Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligine qarasty «Qazaviaormanqorǵaý» mekemeleriniń uiymdastyrýymen ótkizgen aerovizýal baqylaýlar men «National Geographic Qazaqstan» jýrnaly men «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń júrgizgen fotoekspeditsiialarynan ekskliýziv fotosýretter de enip otyr», - dep tanystyrdy avtor Dosjan Balabekuly.
Filosofiia kafedrasynyń professory Jaqypbek Altaevt avtordyń fotografiianyń aqparattyq róli men derektik mańyzyn fotosýretter arqyly oqyrmanǵa usynǵanyn atap ótti. Onyń bul eńbegi uzaq jyldary boiy izdengen shyǵarmashylyǵynyń bir bólshegi ǵana. Desek te, avtor elimizdiń taýly aimaqtarynyń kórkem kórinisi men ekojúiesine alańdaýshylyǵyn da baiqatady. Ásirese, muzdyqtardyń erýi, odan keletin maýsymdy qaýip-qaterlerdi de fotografiia tilimen sýretteitinin npegizge aldy.
«Dosjan Balabekulynyń «Alataýdy aralaǵanda...» atty eńbegi fotogarfiia men filosofiianyń ózara bailanysyn negizdei otyryp, «Estetika», «Media jáne qoǵam» pánderi boiynsha ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Filosofiia jáne saiasattaný fakýlteti Ǵylymi keńesi aýqymynda daiyndaldy. Kómekshi oqý quraly estetika pánin oqityn joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine, ónerdi zertteýge qyzyǵýshylyq tanytatyn, týrizmdi, ekologiiany zertteýge zeiin qoiyp júrgen barsha oqyrman qaýymǵa arnalǵan. Avtor osy jinaǵyn ázirleý úshin túrli ekspeditsiialarǵa attandy. Ile, Kúngei, Teriskei, Jetisý, Talas Alataýynan bastap, Altai taýlaryna deiingi aralyqtaǵy taýly aimaqtyń beinesin fotoǵa túsirdi. Fotolar tek kórkemdik turǵydan emes, aqparattyq, derektik mánisimen de mańyzdy. Óitkeni, birqatar fotolary áli de biz úshin jumbaq, eshqandai media alańdardan kórmegen taýly muzdyqtar men morenalyq kólderdi kórsetedi. Sonymen qatar, avtor osy arqyly muzdyqtardyń erýi, sý resýrstary máselesiniń birqatar álemdik máselelerine nazar aýdartqysy da keledi. Dosjan Balabekulynyń magistrlik taqyryby media keńistiktegi ulttyq jaǵrafiia bolsa, doktorlyq dissertatsiiasy aqparattyq keńistiktiń áleýmettik-filosofiialyq máselelerine taldaý jasaidy. Jas ǵalymnyń osy jolǵy shyǵarmashylyq izdenisi de osy ǵylymi joldy taǵy jalǵastyrady», - dedi filosofiia kafedarasynyń meńgerýshisi Áset Quranbek.
«Fotoóner» qoǵamdyq birlestigini prezidenti Asylhan Ábdiraiym: «Avtordyń uzaq jyldar boiy taý saiahattary men ǵylymi ekspeditsiialarynan turatyn saparlarynyń jemisi ekenin, ol tabiǵat týyndylaryn túsirýge qyzyqqanymen qatar, fotografiiadaǵy peizaj janrymen ainalysyp júrgen qazaqstandyq fotojýrnalistterdiń biri ekenin atap ótti.
«Dosjannyń shyǵarmashylyǵynda tabiǵattyń kórkem kórinisi ǵana emes, sol jer týraly aqparat beretin derekter saqtalǵan. Fotosýrettiń derektenýi, aqparat bere alýy, geografiialyq máni baiqalady. «Eger de til barlyǵyn jetkize alsa, kamera kóterip nem bar edi?», - dep amerikalyq fotograf Liýis Hain aitqandai, avtor bul eńbekte Qazaqstannyń taýly aimaǵynyń qaitalanbas erekshe tabiǵatyn, ǵajaiyp jer bederin fotosýret arqyly kórsetedi. Dosjan Balabekulynyń fotografiiadaǵy izdenisi qiyn da, qyzyqty tabiǵat kórinisterinen qurylady. Taýǵa kóterilip, biik shyńdarǵa shyǵyp, bulttarmen qatar júrip, jazda da boranǵa tap bolý, tabiǵat fotosýretshisi úshin qalypty jaǵdai. Al kópshilik úshin bul qiial ǵana bolýy múmkin. Dosjan Balabekuly drondardar dáýirine deiin, elimizdiń taýly aimaqtaryn tikushaqtan sýrettegen azamat. Qazirgi ýaqytqa deiin onyń alys aimaqtardaǵy taýly morenalyq kólderiniń fotosýreti birde-bir dron fotograftary men mediakeńistikte joq ekenin de aitqymyz keledi. Avtordyń atalǵan ekskliýzivti kadrlary osy fotoalbomda kórinis tapqanyn erekshe atap ótýge bolady!», - dedi Asylhan Ábdiraiym.
Foto: Gúlsezim Júsipova
Belgili jýrnalist Qýanyshbek Qari avtordyń kókten túsirgen fotolarynyń jóni bólek. Ár ushý bir sapar, bir saiahat. Sonyń áserinen adam rýhani jaǵynan tolysyp, bir dárejege jetetin siiaqty. Onyń óziniń bir dámi, nári bar siiaqty. Sol nárse Dosjandy tartyp turady. Bul erekshe dúnie. Dosjan osy baǵytta keiingi jastarǵa jol bastady dep oilaimyn. Bul tabiǵatpen bailanys, garmoniia. Sonyń fotoǵa túsken beinesi. Sýretpen jazylǵan filosofiia ekenin atap ótti.
QR Ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi «Qazaviaormanqorǵaý» RMQK Almaty avia bóliminiń basshysy Bekzat Baishalov:
«Dosjanmen jumystarymyz Jambyl oblysynda bastalǵan. Oblystyń shóldi-dalaly, taýly aimaqtaryn aviatsiiamen fotoǵa túsirý, fotoreportajdar jasaýdan jasaýmen tanys boldy. Ormandy alqaptardyń tabiǵaty, olardy qorǵaý jumystarynda birlesken sharalarda kásibi fotosýrettermen qatar, tanymdyq materialdar ázirleýde belsendi media ókili boldy. Alda da Dosjanmen osy saladaǵy birlesken jumystarymyz jalǵasady dep oilaimyn. Kitaptyń tusaýkeserimen quttyqtaimyn.
QR Tótenshe jaǵdailar ministrligi «Qazseldenqorǵaý» memlekettik mekemesi basshysynyń orynbasary Baýyrjan Ábishev:
«Dosjan bizdiń mekememen úzaq jyldar boiy jumystar jasasyp keledi. Kásibi fototúsirýmen qatar, merzimdi baspasóz ben saittarda turaqty aqparat berýimen de jaqsy tanys. Aerovizýaldy baqylaý jumystarynda Dosjan Balabekuly kólderdi, muzdyqtardy, shyńdardy túsirýde belsendi azamat. Sondyqtan búgin jaryq kórip otyrǵan kitaptyń bir bóliginde avtordyń fotografiiany ǵylymilandyrýy da baiqalady. Bul eńbek kópshilik oqyrmanmen qatar, naqty sala ókilderi tótenshelikterge, gidrologtarǵa da qajet eńbek. Qazir avtormen jańa jobalardy talqylaýdamyz».
Belgili fotojýrnalist Jeńis Ysqabai:
«Dosjannyń búgin jaryq kórgen kitabyn ashqan kezde, Muqaǵali Maqataev kóz aldyma keledi. Adamzattyń tabiǵatqa oiy jetkenmen, onyń ǵajaiybyn kózben kórip, fotoǵa túsirgen adam bir bólek. Dosjan sony kórip qana qoimai, oqyrmanǵa usynyp, bólisip otyr. Kezinde Dosjanǵa osy taqyrypty tastama dep aitqan edim. Sonyń nátijesi, búgin kitapqa ainalyp, oqyrmanǵa jol tartyp otyr. Qazaq fotoóneri úshin tamasha, oń jańalyq», - dedi.
«Daryn» baspasynyń direktory Janat Beketan:
«Bul kitap fotograftar úshin ǵana emes, jalpy tabiǵatty súietin, filosofiiaǵa qyzyǵatyn, media salasynyń ókilderine, kópshilik oqyrmanǵa paidaly bolatyn eńbek. Dosjan myrza bul kitapty jasaý barysynda kóp eńbektendi. Kitapty ázirleýge avtorymyz uzaq oilandy, uzaq redaktsiialaýmen boldy. Onyń bul kitapqa bei-jai qaramaityn, óte muqiiat, tiianaqty túrde eńbektenetinin kórsetti. Dosjan Balabekuly fotoalbomdy daiyndaýda uqyptylyqpen, jaýapkershilikpen qaraityn avtorlardyń qatarynda ekenin kórsetti. Sonyń nátijesinde sapaly, óte jaǵymdy dúnie shyǵyp otyr. Dosjan myrzaǵa Qazaqstandy ǵana emes, álemniń de ǵajaiyp tabiǵatyn, sulýlyǵyn túsirýdi, ony osylai oqyrmanǵa jetkizý buiyrsyn dep tileimiz.Biz óz tarapymyzdan oqyrman men avtor arasyndaǵy altyn kópir rólindemiz. Osy missiiamyzdy aryqarai da jalǵastyramyz!»
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ Qazaqstan-Qytai birlesken qashyqtyqtan zondtaý tehnologiialary jáne olardy qoldaný zerthanasynyń basshysy Murat Qasenov:
«Bul kitap pýblitsistikalyq, fotografiialyq kitap qana emes, ǵylymi da eńbek. Máselen, biz burynǵy sýretterdi qaraimyz da analiz jasaimyz. Muzdyqtar qanshalyqty qalǵan, kólder ornynada ma, sýy kóbeigen be, álde azaiǵan ba? Al fotografiia naqty derek. Ári Dosjan filosofiiada oqyǵandyqtan, fotolarǵa filosofiialyq kózqaraspen qaraidy. Sondyqtan da, osy eńbektiń ǵylymi mańyzy da joǵary. Avtorǵa sáttilik tileimiz».
Shara sońynda filosofiia kafedrasynyń meńgerýshisi Áset Quranbek Dosjan Balabekulyn týǵan kúnimen jáne jańadan jaryq kórgen kitabymen quttyqtap, syi – syiapat jasady. Kafedranyń professorlary Jaqypbek Altaev pen Leshan Asqar, «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń prezidenti Asylhan Ábdiraiymuly tilek bildirip, bata berdi.
Sondai-aq, sharaǵa ýniversiettiń professorlyq-oqytýshylyq quramy, stýdentter jáne jas ǵalymdar, BAQ ókilderi, fotojýrnalister qatysty.
Týyndynyń avtory Dosjan Balabekuly «Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń», «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń, «Qazaqstan Avtorlary Qoǵamy» (QazAQ) múshesi. Birneshe halyqaralyq, respýblikalyq, qalalyq fotobaiqaýlardyń jeńimpazy. Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń Rahymbai Hanaly atyndaǵy syilyǵynyń laýreaty (2022).
Qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaitýǵa qosqan úlesi úshin Qazaqstan halqy Assambleiasynyń «Meiirim» tósbelgisimen (2020), Ǵylym jáne joǵary bilim salasyna sińirgen eren eńbegi jáne Qazaq ulttyq ýniversitetiniń órkendeýi men damýyna qosqan zor úlesi úshin «Farabi» altyn medalimen (2024) marapattalǵan.
