#
#
Сенбі 24/08/2019

Дос Көшім: Ұлттық мемлекет ретінде дамуымызға екі үлкен топ кедергі келтіріп отыр

  • 08.09.2016
  • 5
  • 54716


Жақында «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» атты жоба аясында Қазақстан халқы Ассамблясының ғылыми-сараптама кеңесінің мүшесі, Қазақстанға еңбегі сіңген қайраткер Дос Көшім Орал қаласында жұмыс сарапымен  болды. Сонда орайы келгенде сұхбатқа тартып, мемлекеттік тіл ахуалы жөнінде бірнеше сауал қоюға мүмкіндік алдық.

Батыс Қазақстан облысындағы Бөрлі, Зеленов, Теректі аудандарында және Орал қаласында орыс тілді аудиториямен бірнеше кездесу өткіздіңіз. Жалпы жоба мақсаты не? Тарқатып айтсаңыз.

– Тәуелсіздік алғалы қазақ тілінің ахуалы күн тәртібінен түскен емес. Бір таңқаларлығы, орыс тілді қауым осы мәселеден тыс қалып жатады. Мемлекеттік тіл, түптің түбінде, тұғырына қонатыны айдан анық. Біздің мақсатымыз – орыс тілді аудиторияға осыны түсіндіру, ойландыру. Олар 27 жыл ішінде қазақ тілін үйренуге неге құлшыныс білдірмеді? Әлде мемлекет тарапынан қолдау жетпей жатыр ма? Қандай ұсыныстар бар?  Міне, олар бұл мәселе жайында ойланғысы келмейді. Көз жұма қарайды. Ең болмаса, мұндай бейжайлық ұрпағының болашағына елеулі әсер ететінін білуі қажет қой. Қазіргі уақытта қазақтардың саны 70 пайызға жетті. Қазақ тілді контент көбеюде. Сондықтан орыс тілді азаматтар алдында қос тілділіктің қоғамда мерейі үстем бола бермейтінін айтуды мақсат тұттық.

Бұл жобаны, алдымен, бірнеше жыл бұрын «Ұлт тағдыры» қозғалысы өз қаржысына қолына алды. Кейін Қазақ халқы Ассамблеясы қолдады. Қазіргі уақытта ҚР Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси комитетінің қаржыландыруымен үш жылдық стартегиялық жоба есебінде жүзеге асуда. Еліміздің орыс тілді аймақтарында 2014 жылдан бері жалпы саны сексеннен астам іс-шаралар (дөңгелек үстелдер, кездесу-семинарлар) ұйымдастырылды. Менің ойымша, мұның бәрі әлі жеткіліксіз секілді. Себебі осы мәселені әрбір орыс тілді азаматтың алдына қойып, оған ой салғым келеді.

Біздің облыстағы аудитория қандай? Салыстырмалы түрде қандай ой түйдіңіз?

– Батыс Қазақстан облысы бойынша мемлекеттік тіл төңірегінде айтарлықтай мәселе көріп отырғаным жоқ. Тұрғындарының көбі орыс тілді болып есептелетін аудандарда өткен кездесуде көбіне аралас аудитория болды. Үштен бірі – таза орыс тілділер деп алғанның өзінде, басқасы – қос тілді еркін меңгергендер екені анық. Қайта осы өңірде қазақ тілді орта басым секілді. Қазақ тілін меңгерем дегендер үшін күнделікті сөйлесетін, пікір алмасатын қауым бар. Ал Қостанай, Павлодар облыстарының тұрғындары қазақша тілдесетін орта жоқтығын алға тартады. Ол аймақтарда, өкінішке орай, қазақтардың басым көпшілігі орыстілді болып кеткен... Негізінде Орал қаласында соңғы уақытта оң өзгерістер, мәселен, жастардың көбі қазақша сөйлесетіні байқалады. Бірақ көше және дүкен атауларынан орыс тілінің ықпалы бар екенін жасыруға болмайды. Демек, бұл жақта қазақ тілін біле отырып, орыс тілінде сөйлеу қалыпты әдетке, сәнге айналып кеткен.

Мемлекеттік тіл төңірегіндегі түйіткілдерді шешу үшін қандай шараларды қолға алу керек?

– Әр аймақта болған кездесулерде халық тарапынан түрлі ұсыныс-пікірлер айтылып жатады. Оларды сараптап министрлікке жолдап отырмыз. Барлық салада қазақ  тілін дамыту тетіктерін реттеудің ең тиімді жолы – жаңа «Мемлекеттік тіл туралы» заң қабылдау. Құқықтық мемлекетте барлық мәселе заң аясында шешілуі тиіс. Осы уақытқа дейін посткеңестік елдер бұл бағытта бір емес, бірнеше заң шығарды. Мәселен, Латвия 1989 жылы шығарған «Мемлекеттік тіл» туралы заңын, қоғамдағы тілдік жағдайдың өзгергенін ескеріп, 2004 және 2015 жылдары қайта қабылдады. Әр бес-он жылда тілдік және саяси ахуал, демография есебі өзгеріп отыратыны мәлім. Заң қоғамнан қалып қоймай, оны жетелеуші, дамытушы күшке айналуы тиіс. Ал Қазақстан Кеңес өкімет кезінде қабылданған, қоғамдағы қос тілділікті дамытатын, сақтайтын 1989 жылғы «Тіл туралы» Заңымен әлі отыр. Онымен мемлекеттік тілдің жолын аша алмаймыз, дамыта алмаймыз, қазақ тіліне деген қажеттілікті орната алмаймыз, орыс тілділердің қазақша сөйлеуге құлықсыз болып келе жатқанының ең бірінші себебі де сол.

Біздің қоғамдағы орыс тілді азаматтардың көпшілігі орыс тілінің қолданыс аясы тарылған сайын, желкенінен айырылған кеме секілді күй кешетіндей сезінеді. Кеңес Одағынан бөлініп шыққан елдерді қарасақ, Латвия, Литва, Эстония мемлекеттерінде ұлттық тіл – мемлекеттің тілі - орыс тілін қолданыстан ығыстырып шығарды. Прибалтика елдері мен Грузия мемлекеті 1991 жылы-ақ оқу жүйесінен орыс тілі мен әдебиетін шығарып тастады. Тек қана қазақтар мен қырғыздарда ғана қос тілділік сақталған. Қырғыздардың жағдайы бізбен салыстырғанда әлдеқайда тәуір. Біз – ең көп орыстанып кеткен елміз. Біздің ұлттық мемлекет ретінде дамуымызға екі үлкен топ кедергі келтіріп отыр. Олардың бірі – билік басында отырған орыстілді шенеуніктер болса, екіншісі – орыс мәдениетімен сусындаған өзіміздің қазақтарымыз.

Мемлекеттік органдар қазақ тілінде құжат жүргізуге біртұтас бет бұра қойған жоқ қой...

– Құжат айналымында қос тілділіктің сақталып отырғаны рас. Бұны жоюдың радикалды тәсілі – аудармашылар институтын түбегейлі тоқтатуымыз керек. Кезінде бұл жайында мәселе көтерілгеннен кейін мемлекеттік органдарда мұндай мамандарды басқа лауазыммен жұмысқа орналастыратын болды. Мәселен, қазақ тілін оқытатын үйірме жетекшісі қып тағайындауы мүмкін. Жиырма жеті жыл өткенде кез келген мемлекеттік органда аудармашы ұстап отыру деген масқара ғой. Неге менің қалтамнан төленген салыққа қазақ тілін білмейтін басшы аудармашы жалдауы тиіс? Бұл – нонсенс.

ҚР «Тіл туралы» заңында «мемлекеттік мекемелерде және өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі, ресми тіл есебінде, қазақ тілімен қатар қолданылады» деген бап бар. Бұл - қазақ тілін жете білмейтін азаматтарға берілген мүмкіндік. Мәселен, қазақ тілінде түскен өтінішке қазақша, орыс тіліндегісіне орысша жауап жазылуы керек. Өкінішке орай, бұл бапты мемлекеттің шенеуінктері қос тілді кеңістікті сақтау мақсатында пайдаланып отыр. Сократтың «өзі шығарған заңын ұстанбаған мемлекеттің болашағы жоқ» деген тамаша сөзі бар. Сондықтан мемлекеттік тілді дамытудың оңтайлы тетіктерін қарастырғанымыз жөн. Мүмкін, тілдік жағдайларына қарап, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау сияқты облыстарды толықтай мемлекеттік тілде жұмыс істеуге көшіріп, Қостанай, Солтүстік Қазақстан сияқты облыстарға белгілі бір мерзім тағайындау қажет болар... Себебі алдын ала үлгісін көрсеткен жөн.

Жастарды тәрбиесіне қазір қаншалықты көңіл бөлінуде?

– Мемлекет, ашығын айту керек, ұлттық идеология үшін жұмыс жасап жатқан жоқ. Осы жылдардың ішінде қазақ тілін білудің міндет екенін әрбір жастың құлағына сіңіріп әрі соны іс жүзінде көрсетуі керек еді. Құжаттың қазақшасын ысырып, орысшасын оқып отырған мемлекеттік мекемелер қандай мемлекеттік идеология жүргізеді?! Парламентте отырған депутаттарымыздың үштен бірі қазақ тілін білмесе, жоғары лауазымды шенеуніктер, министрлер мемлекеттік тілді білмегеніне ыңғайсызданбаса, бұған не айтамыз?! Осыны шетелдегі әріптестерім естігенде ерекше таң қалады, тіпті сенбейді. Егемен елміз деп кеуде қаққанмен, бізде ұлттық даму бағытындағы идеология мүлдем жоқ. Сонықтан болуы керек, парасатты ұлттық намыс пенен ұлттық рухтың өсуі тоқтап қалды. Тоқсаныншы жылдары тәуелсіздікті нығайту үшін жастар көп еңбек сіңірді. Желтоқсан оқиғасында да алаңға студенттер, құрылысшы жастар шықты ғой. Қазір билік орнында отырғандардың бірде-бірі Тәуелсіздік үшін күресті деп айта алмаймын. Сондықтан кейінгі толқынға үлкен үміт артамыз.

Үш жылдан кейін жоғары сынып оқушылары жарытылыстану бағытындағы бірқатар пәнді ағылшын тілінде оқыта бастайды. Бұл реформаның қауіпті екенін айтып, қоғамда дабыл көтеріп жатқандар көп.

– Кез келген мемлекет он екі жасқа дейін орта білімді ана тілінде береді. Біздің елдегі оқыту жүйесіне бұл реформаның енгізу жайы көңіл көншітпейді. Біріншіден, мұғалім күрделі пәндерді шет тілінде бере ала ма? Екіншіден, сыныптағы барлық оқушы сол пәнді түгелдей ұға ала ма? Екеуіне де мен «жоқ» деп жауап берер едім.Үшіншіден, неліктен «Дүниежүзі тарихы» пәні  орыс тілінде оқытылу керек? Кім қандай уәж айта алады? Жиырма жеті жыл бойы орыс тілді мектептердегі оқушыларға он жыл «Қазақ тілін» оқытып, қазақ тілінде халыңды сұрауға үйрете алмай жүрген Білім министрлігі ағылшын тілінде сабақ беріп, балалардың жетесіне бірдеме жеткізеді дегенге сенгім келмейді. Ең болмаса, қазақ тілін үйрете алмайтын мұғалімдерге мен баламды қалай сеніп тапсырамын?! Сұрақ көп, жауап жоқ. Мен көп тіл білуге қарсы емеспін. Қажеттілік туындаса, адам өзі-ақ шет тілін үйреніп алады.

Қазіргі кезде ағылшын тілінің ғылымдағы орны зор екенін айтып жатыр. Оған дауласпаймыз.  Дейтұрғанмен қазақ тілі ғылым тілі болуға қауқарсыз ба?

– Кезінде «Алаш» қозғалысының жетекшісі Әлихан Бөкейханов болашақта қазақ мемлекеті орнығатынын айтып, ұлт зиялыларына түрлі салада қазақ тілінде еңбек жазуды тапсырыпты. Ахмет Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» еңбегін шығарып, бүкіл әдебиет теориясын қазақ тіліне жатық етіп аударып берді. Мағжан Жұмабаевтың «Педагогикасы» әлі күнге таң қалдырса, Халел Досмұхаммедұлының медицина саласына қатысты бірқатар мәселелерді қозғады. Ал жиырма екі жасар Қаныш Сәтбаев 800 бет «Алгерба» оқулығын жазды. Физика-математика ғылымдарының докторы, институтта бірге істеген әріптесім Бағдат Қосанов сол еңбекті латын тілінен қазақ тіліне аудара отырып, бұндай тамаша еңбекті еш жерде кездестірмегенін айтып, таң қалғаны есімде.. Алаш зиялылары әр ғылым негізі қазақ тілінде дамыту қажет екенін, сонда ғана оның ұрпақ санасына қонымды болатынын сол кезде-ақ білген. ...1920 жылдары қазақ жерінде зұлмат аштық болған. Сонда Үкімет қауырт жиналыс жасап, күн тәртібіне екі мәселе қойған екен. Біріншісі, қазақ тілін кеңсе тіліне айналдыру, екіншісі, аштыққа ұшырағандарға көмек беру мәселесі. Cондықтан мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру қашан да маңызды боп қалмақ.

Нұртай ТЕКЕБАЕВ,

Ұлт порталы

5 пікір

  • Елдегі көптеген қателіктер жасырын көп тиражбен кітап боп шықса, сол қателіктердБейсенбі, 08.09.2016

    Елдегі көптеген бой бермей қазақтың дамуына көбейуіне тосқауыл боп тұрған қателіктер жасырын көп тиражбен кəзірше брошюра болып, кейін кітап болып, қателіктер жасағандар аты жөні көрсетілсе барлығы сап тиылар еді.

  • KAZAKЖұма, 09.09.2016

    Ел басына тікелей бағынатын Мемлекеттік Тіл Комитетін (Комиссиясын) құрып, қазақ тілін қалыптастыру Мемлекеттік жоспарын (жаңа әліпбиден бастап тіл саласындағы басқада жұмыстар: барлық диалектіге бірдей адамның аттары, жерөсу атаулары...) құру, ол жоспар қалай орындалып жатқанын бұқара білуі керек. Комитет (Комиссия) сонымен қатар Парламент, Министрліктер, сот, шет елдегі елшіліктер мен ресми адамдар, жергілікті атқарушы орындар Мемлекеттік тіл туралы заңды қалай орындап жатқанын қадағалап, ол Заңды бұзған лауазымды адамдарды жауапқа тартіға құқылы болсын.

  • KAZAKЖұма, 09.09.2016

    Елімізде 2 ұлттың азаматын құқын шектеп орыс тілінде ғана араластыратын "ұлтаралық қатынас тілі" ұғымын Ата заңымыздан алып тастау керек.

  • KAZAKЖұма, 09.09.2016

    Ел басына тікелей бағынатын Мемлекеттік Тіл Комитетін (Комиссиясын) құрып, қазақ тілін қалыптастыру Мемлекеттік жоспарын (жаңа әліпбиден бастап тіл саласындағы басқада жұмыстар: барлық диалектіге бірдей адамның аттары, жер-су атаулары...) құру, ол жоспар қалай орындалып жатқанын бұқара білуі керек. Комитет (Комиссия) сонымен қатар Парламент, Министрліктер, сот, шет елдегі елшіліктер мен ресми адамдар, жергілікті атқарушы орындар Мемлекеттік тіл туралы заңды қалай орындап жатқанын қадағалап, ол Заңды бұзған лауазымды адамдарды жауапқа тартyға құқылы болсын.

  • Агзамбек АйкымбаевСейсенбі, 27.09.2016

    «Всего семь» «Жети - ак зиялы »
    Интервью Агзамбека Айкымбаева


    --- Вы известный ветеран оппозиции и участвовали во всех политических акциях Алматы с 1989 года. Два классических русских вопроса «Кто виноват?» и «Что делать?» Как бы Вы ответили на эти вопросы у нас в Казахстане?

    Агзамбек А : Кто виноват в нашем плачевном положении, ответ однозначный - это наша интеллигенция.Не власть, не президент, как хотят убедить нас представители сегодняшней оппозиции, а, во - первых, интеллигенция.У казахов не осталось Бухар- жырау или Бауыржанов Момышулы, которые могли бы сказать в лицо правителю всю правду. С молчаливого согласия «зиялы кауым», власть творит беззаконие и ограбление нации. Мирный демократический вариант смены власти мы упустили в перестроечные годы, когда интеллигенция других республик вывела на улицы людей, приучила их организованно выходить и выражать власти свое мнение, подняла дух и сознательность народа.Неравнодушная гражданская позиция стала инструментом влияния на власть.Все это не сделала только казахская интеллигенция, поэтому мы оказались в таком плачевном состоянии.Теперь основная часть людей поняла трагизм нашего положения, но выйти и выразить свое мнение не могут.Потому, что это технология, этому приучают людей направленно , методически.На это требуется время.Это время казахской интеллигенцией было упущено безвозвратно в годы перестройки и гласности.В годы независимости сделать это уже было трудно из-за репрессивной политики властей.

    --- Вы одинаково относитесь ко всей казахской интеллигенции или все таки среди них есть достойные люди ?

    Агзамбек А : Я разделяю нашу интеллигенцию на три группы.Безусловно, все три группы виновны в нашем сегодняшнем положении, потому что предали народ в годы перестройки.Но степень их вины разная, потому что у нас, как и везде, есть интеллигенция «гнилая», а есть слабая и нерешительная.

    1) первая группа, «жагымпаздар».
    Это продажная часть, которая продается за унизительные подачки «саркыт» от грабежа народного богатства властью.Их выступления создавали у народа иллюзию, что все в государстве делается правильно. Это такие люди как Олжас Сулейменов, Шерхан Муртаза, Мырзатай Жолдасбеков, Фариза Унгарсынова, и многие др.Они откровенно на стороне власти и мнение народа их не волнует.

    2) вторая группа, их можно назвать батырхановским термином «тири аруак » .
    Это неплохие, в основной массе, люди. Они нейтральны, то есть, не поддерживают ни оппозицию , ни власти. Это основная часть нашей интеллигенции, им не безразлична судьба нации, но они заняли трусливую позицию наблюдателей и тоже совершили преступление не выполнив своего долга интеллигента.

    2 «а») «Кунасин жугандар». За годы независимости из второй группы постепенно вышли люди, которые не смогли дальше молчать.
    Это Н. Муфтах, А. Шарипжанов, Г. Кабышулы, Т. Медетбек, Р.Бердибаев, А.Айымбетов, С. Сматаев, З. Ахметова, Б. Атабаев, а некоторые встали в политическую оппозицию:, М. Аблязов, Г. Ергалиева, Б. Абилов, Т.Тохтасынов, А. Сарсенбаев, З. Нуркадилов, Г. Жакиянов , А. Косанов и др.
    Все это конечно очень радует. Но они не покаялись перед народом за совершенное ими преступление в то историческое время (время перестройки) когда решалась судьба нации. Они вышли слишком поздно.Я считаю,что каждый новый политик старше 40 лет, который приходит в оппозицию должен начинать свою деятельность со слов : «Прости казахский народ,что я не был на площадях в 1989- 1991 годах, когда решалась твоя судьба»

    3) Третья группа, «Жылпостар» .
    Это самая опасная часть. Они играют роли оппозиционеров, патриотов, защитников интересов нации и получая дивиденты с этих ролей смеются над наивными казахами считающих их героями.Это : Мухтар Шаханов, Жармахан Туякбай, Гани Касымов, Советказы Акатаев, Асанали Ашимов, Дулат Исабеков, Дос Кушимов и др.

    --- Неужели все интеллигенты предатели нации ? Кто то же боролся ?

    Агзамбек А : Таких по моим подсчетам только семь человек.Из них двое уже умерли, один сидит в тюрьме.
    Вдумайтесь, до чего мы деградировали. Из всей казахской интеллигенции,только семь человек!... Кто пытался бороться и предотвратить трагедию, свидетелем которой все мы являемся.В этом списке нет ни одной известной фамилии,тогда когда, к примеру, в узбекской оппозиции были десятки знаменитых писателей и академиков.О прибалтийских народных фронтах говорить не будем.

    «Парызын орындагандар» :

    1. Каришал Асанов писатель
    2. Арон Атабек поэт
    3. Салтанат Ермекова музыковед
    4. Рашид Нутушев инженер-гидротехник
    5. Хасен Кожа Ахмет композитор
    6. Жасарал Куанышалин журналист
    7. Батырхан Даримбет журналист


    Они остались в новейшей истории Казахстана.Но это не герои, они люди со своими слабостями и недостатками.Это просто интеллигенты выполнившие свой долг. Заметьте, даже таких радикальных оппозиционеров как Мухтар Аблязов,Утеген Кабазиев, Гульжан Ергалиева нет в моем списке.


    --- А кто же тогда герои ?

    Агзамбек А : А герои это те, кто бросил в то историческое время работу, отложил личную жизнь, свои мечты и планы, кто день и ночь работали возле ЦУМа и в общежитиях студентов, призывая проснуться и бороться за свое будущее, кто сидел на голодовках и собирал людей на казахский «майдан».
    Народ их тогда не понял, а интеллигенция опять предала. Наш «майдан» еще впереди...

    --- Значит, Вы относитесь негативно к нашей сегодняшней оппозиции?

    Агзамбек А : К оппозиции, которая берет начало с исторического курултая в здании цирка я отношусь очень положительно, участвовал в их акциях.
    Основная их заслуга - это выпуск нескольких хороших газет и журналов, благодаря которым тысячи казахов увидели истинное лицо нашей власти. Но, заметьте, они начали в двухтысячных годах.. Какие это были годы Вы знаете.Повышаются цены на нефть и другое сырье, стабилизирются выплаты зарплат и пенсий, укрепляется власть, уменьшаются социальные протесты. И активизация оппозиции в такой момент у серьезных экспертов вызвала тогда только недоумение.В новейшей истории Казахстана были два момента для успешной работы оппозиции и смены власти, что является первым условием каких то перемен.
    Первый - в 1989-1991 годах, время национального подъема во всех республиках СССР, когда вышли так называемые национал- патриоты и попытались разбудить народ. И второй- в первых годах независимого Казахстана, время социальных протестов, когда бюджет был "худой" не выплачивались зарплаты и пенсии. Тогда вторую попытку сделали казахстанские большевики во главе с Утегеном Кабазиевым и «Рабочее движение» Мадела Исмаилова и Сахиб Джанабаевой.Некоторая часть наших активистов тоже присоединилась к ним.Где тогда были сегодняшние оппозиционеры ? Они были у власти и при деньгах и, если им были небезразличны проблемы нации, они должны были выйти в то время. Но если ты не понимал, что происходит в стране и теперь решил бороться,то , наверное, надо сначала извиниться перед народом за свою преступную позицию и только потом объявлять себя оппозиционером.Трагедия в том, что они не чувствуют своей вины.
    Покойный Утеген Кабазиев, лидер большевиков, помню, всегда говорил, что они должны были выйти еще в во время перестройки, то есть в первый период.Он оказался первым и последним извинившимся интеллигентом, хотя, что то подобное, я слышал еще и про Аблязова.

    --- Теперь вопрос второй, из глобальных вопросов, «Что делать?»

    Агзамбек А : Во первых, нужен общенациональный курултай, где вся интеллигенция, считающая себя оппозицией, покается за свою позицию в то историческое время ,т. е. в годы перестройки и первых лет независимости и извиниться перед народом. Должны будут извиниться все, кроме перечисленных семи человек и нескольких молодых политиков, которые не несут ответственности по возрасту (Инга Иманбай , Жанболат Мамай, Айнур Курманов и др) . Это будет началом большого пути. А вообще, это сложная тема, у меня есть свое мнение, но пусть сначала политики выскажутся по первому вопросу.

    --- Да, я тоже думаю, что Ваше интервью станет началом большой дискуссии на тему «Кто виноват и что делать в Казахстане ? ». Спасибо.

    Сара Жакупова, студентка КазНГУ

    Перевод с казахского Гульнары Ахмедовой, студентки КазНГУ

Пікір қалдыру

Чтобы оставлять комментарий нужно зарегистрироваться или авторизироваться

Маңызды мақалалар

БАННЕР

Аймақтар жаңалықтары

Басқа да мақалалар