قازاق حالقىنىڭ مەدەني دٷنيەسٸندە ۇلتتىق تٸلدٸڭ رٶلٸ ەرەكشە. وسى ۇلتتىق تٸلدٸڭ ورفوگرافييالىق زاڭدىلىقتارىن رەتتەپ, جٷيەلەۋ, نورماعا تٷسٸرۋ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ماڭىزدى مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. ۇلتتىق تٸلٸمٸزدٸڭ قىزمەتٸن ايقىنداۋدا جازۋ مەدەنيەتٸ ٷلكەن رٶل اتقارادى. قانشاما عاسىر بويى اراب گرافيكاسىن پايدالانعان قازاق حالقى ساياسي يدەولوگييانىڭ نەتيجەسٸندە كيريلل جازۋىنا اۋىستى. بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا لاتىن گرافيكاسىنا بەتبۇرىس جاسالدى. جالپىحالىقتىق سيپات العان تٸلدٸك رەفورما ۇلتتىق جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا كٶپ ٶزگەرٸستەر ەكەلٸپ جاتىر. لاتىن ەلٸپبيٸ – دٷنيە جٷزٸندە كەڭٸنەن قولدىنىلىپ وتىرعان گرافيكا. ونىڭ تاريحى كٶنە زامانداردان باستالادى.
جالپى قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋى تۇتقيىلدان بولىپ جاتقان دٷنيە ەمەس. بۇنىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ, نەگٸز بولعان ۋەجدەرٸ بار. لاتىن گرافيكاسىنا بايلانىستى جاسالعان ٶزگەرٸس, بٸرٸنشٸدەن, «ۇلتتىق رۋحتى جاڭعىرتۋمەن» بايلانىستى بولسا, ەكٸنشٸدەن, قازٸرگٸ جاھاندانۋ ٷردٸسٸنە قاتىستى, ٷشٸنشٸدەن, انا تٸلٸمٸزدٸڭ قىزمەتٸن, جۇمسالۋ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندە جاسالىپ جاتقان ساپالىق ٶزگەرٸستەر كٶپ. جاڭا ەملە نەگٸزٸندە جەكەلەگەن سٶزدەردٸڭ جازىلۋ تەرتٸبٸ, سونىمەن قاتار جەكە دىبىستاردىڭ, دىبىستىق تٸركەستەردٸڭ, كەيبٸر گرامماتيكالىق كاتەگورييالاردىڭ جازىلۋ ەرەجەسٸ ايقىندالىپ وتىر. ورفوگرافييالىق ەرەجەدە جازۋ تەجٸريبەمٸزدەگٸ جەتٸستٸكتەر, دىبىستىق جٷيەنٸڭ زاڭدىلىقتارى, ەدەبي تٸلٸمٸزدٸڭ لەكسيكالىق قاباتىنداعى ٶزگەرٸستەر دە نەگٸزگە الىنادى.
كەيبٸر مەسەلەلەرگە بايلانىستى پٸكٸرتالاستىڭ ورىن الۋى زاڭدى قۇبىلىس. بۇل جايتتاردىڭ بەرٸ قازاق قوعامىنىڭ تٸل مەسەلەسٸنە جاناشىرلىق تانىتۋى, بەي-جاي قاراماۋى دەپ تٷسٸنۋ كەرەك. قوعام سىنىنان ٶتكەن دٷنيە عانا شىڭدالا تٷسەرٸ انىق.
لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي ەملەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸن تٷزۋدە قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان نورمالارى ەسكەرٸلٸپ, ۇلتتىق جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارى باسشىلىققا الىنادى. ەرەجەدە تٶل سٶزدەرٸمٸزدٸڭ تٸل ٷندەستٸگٸ بويىنشا جازىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ, داۋ تۋعىزىپ جٷرگەن كەيبٸر ەرٸپتەردٸڭ جازىلۋ نورماسى, بٸرقاتار كٸرمە سٶزدەر ايتىلۋى بويىنشا يگەرٸلگەن تٷردە جازىلۋ سيپاتى, بٸرگە, بٶلەك, باس ەرٸپپەن جازىلاتىن سٶزدەر ەملەسٸ سارالانعان.
جاڭا ەملە ەرەجە فونەماتيكالىق پرينتسيپكە سٷيەنەدٸ. ياعني, بۇل ۇستانىم بويىنشا دىبىستاردىڭ سٶز ٸشٸندەگٸ نەمەسە سٶز تٸركەسٸمٸندەگٸ ٶزارا ەسەرٸ ەسكەرٸلمەي, نەگٸزگٸ فونەمالىق تٷرٸ ساقتالىپ جازىلادى. كٶپتەگەن تٸلدەردە جازۋ ەرەجەسٸندە بٸرنەشە پرينتسيپتٸ باسشىلىققا الاتىنى بەلگٸلٸ. ەر پرينتسيپتٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە قاراي ەرەجەلەر توپتالادى. كيريلل جازۋىندا باستى پرينتسيپ رەتٸندە مورفولوگييالىق-فونەماتيكالىق پرينتسيپ دەپ, مورفولوگييالىق پرينتسيپ پەن فونەماتيكالىق پرينتسيپ قاتار قولدانىلدى. مورفولوگييالىق پرينتسيپ بويىنشا سٶز بٶلشەكتەرٸنٸڭ تٷبٸر تۇلعالارىنىڭ ساقتالىپ جازىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ نەگٸزگە الىناتىنى بەلگٸلٸ.
جالپى قازاق جازۋ جٷيەسٸندە فونەماتيكالىق پرينتسيپ پەن مورفولوگييالىق پرينتسيپتەردٸڭ بٸرٸگەتٸن, توعىساتىن تۇستارى دا بارشىلىق. كەيدە ەكەۋٸن بٸر پرينتسيپ دەپ قاراستىرۋ دا كەزدەسەدٸ. بۇل كٶزقاراس ەكٸ پرينتسيپتٸڭ توعىساتىن تۇستارىنا, ۇقساستىقتارىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. قازٸرگٸ جازۋ جٷيەسٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي فونەماتيكالىق پرينتسيپتٸڭ باسشىلىققا الىنۋى زاڭدى. كەز كەلگەن جازۋ جٷيەسٸندە بٸر پرينتسيپ باسىمدىق تانىتىپ, قالعاندارى قوسىمشا قىزمەت اتقارادى. بۇل پرينتسيپ جازۋدا قالىپتاسقان دەستٷرگە سٷيەنٸپ, دىبىستاردىڭ ٶزارا ەسەرٸن ەسكەرمەي, فونەمالىق مەنٸن ساقتاۋعا نەگٸزدەلەدٸ. ياعني, فونەماتيكالىق پرينتسيپتە فونەمانىڭ سٶز اعىمىنداعى تٷرلەنٸم ەرەكشەلٸگٸ ەسكەرٸلمەي, سٶزدٸڭ تٷبٸر موفەماسىندا دا, قوسىمشا مورفەماسىندا دا, سٶز ارالىعىندا دا ٶز مەنٸن ساقتايدى. ەگەر مورفولوگييالىق پرينتسيپ سٶزدٸڭ تٷبٸر تۇلعالارىن ساقتاپ جازۋعا عانا نەگٸزدەلسە, فونەماتيكالىق پرينتسيپ فونەمانىڭ سٶز ٸشٸندەگٸ دە, مورفەمالار جٸگٸندەگٸ دە, سٶز ارالىعىنداعى دا مەنٸن ساقتاپ جازۋعا نەگٸزدەلەدٸ. ياعني, مورفولوگييالىق پرينتسيپكە قاراعاندا فونەماتيكالىق پرينتسيپتٸڭ قىزمەتٸ ەلدەقايدا كەڭ.
كەز كەلگەن جازۋ جٷيەسٸندە نەگٸزگٸ باسىم پرينتسيپپەن قاتار قوسالقى پرينتسيپتەر دە قىزمەت اتقارادى. سەبەبٸ بارلىق تٸلدە ەرتەدەن قولدانىپ كەلە جاتقان بايىرعى سٶزدەر, كٸرمە ەلەمەنتتەر ۇشىراسادى. كٸرمە ەلەمەنتتەر باسقا تٸلدەن ەنگەن قولدانىستار بولعاندىقتان, ولاردىڭ ۇلتتىق جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ٷيلەسۋٸ قيىندىق تۋدىرادى. لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي ەملەسٸندە نەگٸزگٸ پرينتسيپ رەتٸندە فونەماتيكالىق پرينتسيپ قولدانىلسا, قوسالقى پرينتسيپتەر رەتٸندە فونەتيكالىق پرينتسيپ, دەستٷرلٸ پرينتسيپ بەرٸلەدٸ. فونەتيكالىق پرينتسيپ شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ جازىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى قولدانىلىپ وتىر.
بۇل جازۋ جٷيەسٸ ۇلتتىق جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋ باعىتىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز. ەدەبي تٸلدٸڭ ورفوگرافييالىق نورماسىنىڭ جٷيەلەنۋٸ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ. تٸلدەگٸ كەز كەلگەن جاڭا نەرسە ۋاقىت ٶتە كەلە ورنىعادى, ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەيدٸ. جەنە دە بولىپ جاتقان جاڭا ٶزگەرٸسكە سىنشى حالىق جەنە ۋاقىت. سوندىقتان جاڭا جازۋ جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى شەشۋشٸ قادام بولعاندىقتان, كٶپ كٷش-جٸگەردٸ قاجەت ەتەدٸ.
بەرٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸمٸز وسى انا تٸلٸمٸز ٷشٸن قىزمەت ەتۋ بولعاندىقتان, جازۋ جٷيەسٸندە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸ قولداۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
مەدەنيەتتٸ دە, ٶنەردٸ دە, تاريحتى دا تانىتاتىن تٸل. ەندەشە, تٸلدٸڭ جازۋ جٷيەسٸن قالىپقا كەلتٸرۋ, جاڭا ورفوگرافييالىق ەرەجەنٸ كٶپشٸلٸككە ورتاق نورماعا اينالدىرۋ – بەرٸمٸزگە ورتاق ٸس. قازاق تٸلٸ – حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسى. ال جازۋ جٷيەسٸ – حالىققا ورتاق قۇندىلىق. سوندىقتان بۇل لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي ەملەسٸ ۇلتتىق جازبا تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ىقپالى زور ەكەنٸن ۇمىتپاعانىمىز جٶن.
لەززات ەسپەكوۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
پروفەسسورى, ف.ع.ك.
