كٶرنەكتٸ عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي 70 جاسقا تولدى», - دەپ حابارلايدى قازاقپارات اگەنتتٸگٸ.
مەرەيتوي قۇرمەتٸنە ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «ەلدٸك ۇستانىم جەنە تەۋەلسٸزدٸك نىسانى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلدى.
«تاريحتى تٷگەندەۋ – مەحناتتى ٸس. تٸرنەكتەپ جيناپ, تٷبٸن قوپارا زەرتتەپ, كٶز مايىن تاۋىسىپ, جىلدار بويى ارحيۆتەردە وتىرىپ ەڭبەك ەتۋگە ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ, ەگٸزدٸڭ سىڭارىنىڭ قايراتى جەتە بەرمەيدٸ. ول ٷشٸن اسا زور تاباندىلىق كەرەك, شىدامنىڭ شەگٸن كٶرسەتەر, تٶزٸمدٸ تٷگەل تاۋىسار اۋىر جۇمىستى ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنە العان ازامات عانا اتقارا السا كەرەك. جۇرت جۇمىسىنا جانىن سالىپ ٸستەيتٸن عالىمداردىڭ بٸرٸ جەتپٸستٸڭ جوتاسىنا كٶتەرٸلٸپ وتىرعان, ورتامىزداعى ارداقتى ازاماتىمىز – تۇرسىن جۇرتباي», - دەدٸ قر مەملەكەتتٸك حاتشىسى قىرىمبەك كٶشەرباەۆ كونفەرەنتسييانىڭ اشىلۋىندا.
تۇرسىن جۇرتباي العاشقىدا «قوڭىر قاز», «جٷرەگiمدە جۇمىر جەر» جىر كٸتاپتارىمەن اقىن رەتٸندە تانىلدى. ودان كەيٸن «زامانداسىم سىرلاسىم» وچەركتەر جيناعىن شىعاردى. ونان سوڭ ەدەبي ورتاعا دەندەپ ەنٸپ, ساليقالى سىني ماقالالارىمەن ەلدٸ ەلەڭ ەتكٸزدٸ.
«تۇرسىن جۇرتبايدىڭ قاليبەك قۋانىشباەۆ تۋرالى «دارا تۇلعا» دەرەكتٸ شىعارماسى دا وقىرماننىڭ وڭ باعاسىن الدى, «جەر بەسٸك» رومانى دا ەدەبي ورتادا جوعارى باعالاندى. كەيٸنٸرەك تٷبەگەيلٸ عىلىمي-تانىمدىق دەرەكتٸ شىعارمالار جولىنا تٷسٸپ, تازا زەرتتەۋشٸلٸك قىزمەتپەن اينالىستى. ارحيۆتەردٸ اقتاردى, سارعايعان گازەت-جۋرنالدان, سيرەك قولجازبالار بەتٸنەن تاريحي تىڭ ماعلۇماتتاردى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزٸپ, اقتاڭداقتاردىڭ اقيقاتىن اشتى. قازاقتىڭ كٶنە تاريحىنا سٷڭگٸگەن «دۋلىعا» ەكٸ تومدىق تاريحي تانىمدىق كٸتابىنىڭ بەرەر تاعىلىمى مول. ۇلى اباي, دانىشپان مۇحتار تۋرالى زەرتتەۋلەرٸندەگٸ ويلارىنىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن ايتىپ, «بەيۋاق», «بەسٸگٸڭدٸ تٷزە!..», «تالقى», «مۋحتار ومارحانوۆيچ اۋەزوۆ», «قۇنانباي», «سٷرە سٶز» ەڭبەكتەرٸنٸڭ عىلىمي قۇندىلىعى اسا جوعارى», - دەپ باعا بەردٸ مەملەكەتتٸك حاتشى.
ال 1922-1937 جىلدار ارالىعىنداعى, 50-جىلدارداعى ۇلت زييالىلارىن قۋدالاۋ, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتۋ تۋرالى, «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸ باسشىلارى مەن مٷشەلەرٸنٸڭ ٷستٸنەن جٷرگٸزٸلگەن تەرگەۋ ٸستەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە «ۇرانىم – الاش!..» اتتى ٷش تومدىق زەردەلٸ زەرتتەۋٸنٸڭ شىعۋى رۋحاني دٷنيەمٸزگە ٷلكەن سەرپٸلٸس ەكەلدٸ. تۇرسىن جۇرتباي وسى ٷشتومدىق ٸرگەلٸ زەرتتەۋ ەڭبەگٸ مەن «الاش اقيىقتارى» اتتى سيرەك دەرەكتەر جيناعى نەگٸزٸندە بٸرتۇتاس الاش يدەياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن مٷمكٸن بولعانشا تولىق اشتى. عالىم الاش پارتيياسىنىڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى استىرتىن ٸس-ەرەكەتتەرٸ دەگەن 14 تومنان تۇراتىن ٸستٸ تٷگەلدەي دەرلٸك تٸزٸپ شىقتى.
«وسىلايشا بۇعان دەيٸن جاسىرىن بولىپ كەلگەن تالاي قييانات پەن قاسٸرەت پاراقتارىن اقتاردى. ول 1988, 1991 جەنە 1997 جىلدارى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ارحيۆٸندەگٸ 100-دەن استام مەملەكەتتٸك اسا قۇپييا قۇجاتتارىمەن, تەرگەۋدٸڭ سۇراق-جاۋاپتارىمەن, ايىپكەرلەردٸڭ كٶرسەتٸندٸلەرٸمەن, ايىپتاۋ قورىتىندىلارىمەن تانىسىپ شىعۋعا مٷمكٸندٸك الدى. 15 جىلدان استام ۋاقىت بويى عىلىمي ٸزدەنٸس جٷرگٸزٸپ, ەيگٸلٸ ٷشتٸكتٸڭ سوتىنداعى ايىپتاۋلاردىڭ جالعاندىعىن ەشكەرەلەيتٸن تىڭ دەرەكتەردٸ عىلىمي اينالىمعا تٷسٸردٸ. بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرىلدى. بٷگٸندە مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ جوبالىق كەڭسەسٸ, ەكٸ كٸشٸ كوميسسيياسى, 13 جۇمىس جەنە 17 ايماقتىق توپتارى قۇرىلىپ, عالىمدارعا الىس-جاقىن شەتەلدەر مەن ەلٸمٸزدەگٸ ارحيۆتەردە جۇمىس ٸستەۋگە رۇقسات بەرٸلٸپ, كەڭ كٶلەمدە زەرتتەۋ شارالارى باستالىپ كەتتٸ. كوميسسييا ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ بارلىعىن انىقتاپ, سونىڭ نەگٸزٸندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردٸ تولىق اقتاۋدى كٶزدەيدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا تۇرسىن جۇرتبايدىڭ جىلدار بويى جٷيەلٸ اتقارىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ مٸندەتٸمەن ٷندەس, ەكەۋٸ بٸر ٶزەننٸڭ ارناسىنداي دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. مەملەكەت باسشىسى تامىز ايىندا تۇرسىن جۇرتبايعا ٶزٸنٸڭ جٷرەكجاردى قۇتتىقتاۋىن جولدادى, بۇيىرسا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعى اياسىندا مەملەكەتتٸك ماراپاتتىڭ دا كۋەگەرٸ بولامىز دەپ ويلايمىن», - دەپ قورىتىندىلادى كٶشەرباەۆ.
سونىمەن بٸرگە, سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتييارۇلى قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سٶزٸن وقىپ بەردٸ.
«اسا قۇرمەتتٸ تۇرسىن قۇداگەلدٸۇلى, سٸزدٸ 70 جاسقا تولعان مەرەيتويىڭىزبەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ٶزٸڭٸزدٸ قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرٸ, ابايتانۋشى, الاشتانۋشى جەنە ۇلتجاندى ازامات رەتٸندە ەرەكشە قۇرمەتتەيمٸز. سٸزدٸڭ ەدەبيەت ەلەمٸندەگٸ قادامىڭىز پوەزييامەن باستالىپ, تىرناقالدى تۋىندىلارىڭىز سول كەزدە-اق جوعارى باعاعا يە بولدى. ەدەبيەتسٷيەر قاۋىمدى ەلٸتٸپ ەكەتەتٸن پروزالىق شىعارمالارىڭىزدىڭ دا شوقتىعى بيٸك. ٶمٸردٸڭ مەنٸ مەن ماڭىزىن سۋرەتتەيتٸن «بٸر ۋىس جۋسان», «بولاشاقتىڭ بەيتەرەگٸ», «تٷيەشٸنٸڭ قىزى» سيياقتى تۋىندىلارىڭىز بٸردەن قالىڭ وقىماننىڭ ولجاسىنا اينالدى. سودان بەرگٸ ۋاقىتتا قالامىڭىزدان تۋعان شىعارمالاردىڭ بەرٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قازىناسىنا قوسىلعان قۇندى دٷنيەلەردٸڭ قاتارىنان ورىن الدى. سٸزدٸڭ وتاندىق پۋبليتسيستيكانى ٶركەندەتۋگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸڭٸز دە ۇشان-تەڭٸز. ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ جولىنداعى تاباندىلىعىڭىزدىڭ جٶنٸ مٷلدەم بٶلەك. اباي مۇراسىنىڭ دەرٸپتەۋدٸڭ جەنە ۇلى ويشىلدىڭ ٶسيەتتەرٸن حالىققا كەڭٸنەن تٷسٸندٸرۋدٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتە بٸلدٸڭٸز. الاش ارىستارىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, بٸرتۋار تۇلعالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸن زەرتتەۋگە بار كٷش-جٸگەرٸڭٸزدٸ جۇمسادىڭىز. ۇزاق جىلدار بويى «وتىرار كٸتاپحاناسىن» باسقارىپ, ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ, تاريحىمىز بەن رۋحانيياتىمىزدىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە زور ٷلەس قوستىڭىز. قوعام ٶمٸرٸنە ەتەنە ارالاسىپ, قاشاندا ازاماتتىق جەنە قالامگەرلٸك ۇستانىمىڭىزدى ايقىن تانىتىپ كەلەسٸز», - دەيدٸ ەشٸمباەۆ.
سٶز سوڭىندا مۇرات باقتييارۇلى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ تۇرسىن جۇرتبايعا ارنايى بەرٸپ جٸبەرگەن شاپانىن جاپتى. سونداي-اق, تۇرسىن جۇرتباي سەمەي قالاسىنداعى ەليحان بٶكەيحان اتىنداعى قازاق يننوۆاتسييالىق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ پروفەسسورى اتاندى جەنە سەمەيگە 70 جاس مەرەيتويىن تويلاۋعا شاقىرىلدى.
قر پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى, الاشتانۋشى بەرٸك ۋەلي دە مەرەيتويعا قاتىسىپ, جٷرەكجاردى لەبٸزٸن بٸلدٸردٸ.
«بٷگٸندە بٸز ٷشٸن «جٷرەك مايىن شام قىلعان» الاشتىڭ اياۋلى ازماتتارى بار. سولاردىڭ ەڭ بيٸك تۇعىرىندا تۇرعانى, بٸز جەتٸ بەل اسقان مەرەيلٸ تويىنا كەلٸپ وتىرعان قازاقتىڭ ەرۋديت عالىمى, ۇستازىمىز – تۇرسىن جۇرتباي اعامىز. تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا تۇلعالانعان بٸرنەشە بۋىننىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ەدەبي تٷسٸنٸك پەن مەملەكەتشٸلدٸك تانىمنىڭ ورناۋىنا تۇرسىن اعامىزدىڭ اتقارعان ەڭبەگٸ مەن قوسقان ٷلەسٸ ورازان زور. عالىم ٷشٸن ەڭ باستى قاسيەتتەردٸڭ بٸرٸ – جانكەشتٸلٸك. عىلىمعا ادالدىق تا, پرينتسيپشٸلدٸك تە بەرٸ وسىدان شىعادى. ستۋدەنت كەزٸمٸزدە تۇرسىن جۇرتبايدىڭ ەكٸ تومدىق «دۋلىعا» جيناعىن جاستانا وقىعانىمىز ەسٸمٸزدە. سوناۋ تارعىتاي زامانىنان, ياعني قولا دەۋٸرٸنەن بەرٸ تاريحتىڭ مۇناراسىنداي قاداۋ-قاداۋ تۇلعالاردى بەلگٸ ەتٸپ, ۋاقىتتىڭ جەلٸسٸمەن بٸزدٸڭ زامانىمىزعا قاراي تارتقان سول ەڭبەك بٸزدٸڭ ۇلتتىق «مەنٸمٸزدٸ» وياتسا, ودان كەيٸن ٷش تومدىق «ۇرانىم - الاش» سول سانامىزدى ۇشار بيٸككە كٶتەردٸ. ال اعامىزدىڭ «ابايتانۋ, «ەۋەزوۆتانۋ» تاراپىنداعى ۇلان-عايىر ەڭبەگٸ ٶز الدىنا بٸر ەلەم. «قۇنانباي», «قاليبەك قۋانىشباەۆ» ەڭبەكتەرٸ دە كەيٸنگٸ ٶسكٸننٸڭ قولىنان تٷسپەي وقىلىپ كەلە جاتقان سٷبەلٸ زەرتتەۋ, سٷيەكتٸ شىعارمالار ەكەنٸن ۋاقىت ٶزٸ كٶرسەتتٸ», - دەدٸ پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ التاي كٶلگٸنوۆ تە مەرەيتويعا كەلٸپ, عالىمنىڭ ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋعا سٷبەلٸ ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
«ۇلت تاريحى مەن ەدەبيەتٸ قوس قاناتى ٸسپەتتەس بولعان تۇرسىن جۇرتبايدى بەرٸ ۇلاعاتتى ۇستاز, سانالى عۇمىرىن وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا ارناعان ايتارى مول ازامات رەتٸندە جاقسى بٸلەدٸ, شەكسٸز قۇرمەتتەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋعا سٷبەلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەسٸز. ۇلى ابايدى, زاڭعار جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆتى, ٶتكەن عاسىردا قازاقتى ۇلت رەتٸندە جاڭا ساتىعا كٶتەرگەن الاش قايراتكەرلەرٸن تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, كٶپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر جازدىڭىز. كٶپ جىلدار كٶز مايىڭىزدى تاۋىسىپ, ارحيۆ اقتاردىڭىز, بۇرىن بٸزگە ەيمەلٸم بولىپ كەلگەن تاريحي اقتاڭداقتاردى, قۇندى قۇجاتتاردى جارىققا شىعارىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزدٸڭٸز. سٸزدٸڭ «دۋلىعا», «كەتبۇعا», «قۇنانباي», «ۇرانىم الاش», «الاش اقيىقتارى» سىندى ەڭبەكتەرٸڭٸز قازاق ەدەبيەتٸ مەن تاريحى عىلىمىندا ەرەكشە باعالانادى جەنە ٶز وقىمانىن تاپقان ايرىقشا تۋىندى سانالادى. قازاقتا «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ٶلمەيدٸ» دەگەن تەمسٸل بار. كٸتاپ بوپ قاپتالعان قۇندى ەڭبەكتەرٸڭٸز ەلٸ تالاي بۋىنعا رۋحاني ازىق بولارى سٶزسٸز», - دەدٸ التاي كٶلگٸنوۆ.
جيىندى قورىتىندىلاي كەلە, مەرەيتوي يەسٸ تۇرسىن جۇرتباي مەملەكەت تاراپىنان كٶرسەتٸلگەن ىقىلاسقا العىس ايتتى.
«مٷمكٸن 70-80 جىلدارى شىرشا مەرەكەسٸندەگٸ بالالارعا «بولاشاقتا مەملەكەتتٸ جازۋشىلاردىڭ بالالارى, سەندەر باسقاراسىڭدار, ٶيتكەنٸ قازاقشا بٸلەسٸڭدەر» دەگەنٸمدە پارتكوم تاراپىنان ەسكەرتۋ العانىمنان كەيٸن, جاڭا عانا قۇتتىقتاعان ساعات دوسىمىزدىڭ ۇلى مەۋلەنگە قاراپ, مەملەكەتتٸڭ باسىنا جازۋشىلاردىڭ بالالارى كەلگەنٸن ايتقىم كەلەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە قاسىم-جومارت تا بار. مەن مۇنى شىن جٷرەگٸمنەن ماقتانىش ەتەمٸن. سەبەبٸ جازۋشىلار – تەۋەلسٸزدٸك رۋحىنىڭ ساحابالارى, ال ساحابانىڭ ۇرپاعى قاشاندا رۋح-يمانىنا بەرٸك دەگەن سٶزٸمدٸ مٷمكٸن قاسىم-جومارت كەمەلۇلى دا ەستٸگەن بولار. وسى العاۋدىڭ اۋانىنان مەن سونى انىق سەزٸنەمٸن. ونىڭ ەكەسٸمەن 11 جىل بٸرگە ٸستەپ ەدٸك. ەلٸمنٸڭ پرەزيدەنتٸ تەۋەلسٸزدٸككە باعىتتالعان ازدى-كٶپتٸ ەڭبەكتەرٸمدٸ ەلەپ جاتسا, وندا شىنىمەن دە «ەستيتٸن مەملەكەت» بولعانىمىز», - دەدٸ تۇرسىن جۇرباي.
«ٶزٸمە ايان بٸر شىندىق, 7-سىنىپتان 70-كە كەلگەنٸمشە قولىمنان قالام تٷسكەن جوق. «كاليام» سٶزٸ قانداي ايان بولسا, قالامنىڭ ماعان, مەنٸڭ قالامعا سونداي ادال قىزمەت ەتكەنٸم دە ايان. مٷمكٸن, جاڭىلىس جازعان, قاتە تۇجىرىم جاساعان, نە جەتكٸزە الماعان, نە كٶڭٸل-كٷيٸمە جەڭدٸرگەن, نە يشارامەن, ەمەۋرٸنمەن جەتكٸزگەن كەزدەرٸمٸز بولعان شىعار, بولدى. بٸراق 7-سىنىپتا الاش قايراتكەرٸ ٷشٸن مەكتەپتەن شىعارىپ جٸبەرگەن سەتتەن باستاپ وسى ۋاقىتقا دەيٸن جارىق كٶرگەن 76 كٸتابىمنىڭ ٸشٸندە جالعاندىققا بارعان, ٶتٸرٸك قولپاشتاعان, شىننىڭ بەتٸن بوياعان كەزٸم بولعان جوق شىعار, سٸرە. ونى ٶز ٶمٸرٸمدەگٸ بٸر مەدەتٸم رەتٸندە سەزٸنەمٸن. ٶز باسىما كەلسەك, مەنٸ عالىم دەپ العاپ جاتسىزدار, راقمەت. بٸراق مەن قالامدى قولعا العان سايىن ٶزٸمدٸ تەك قانا جازۋشى رەتٸندە سەزٸنەمٸن. بارلىق دٷنيەگە جازۋشىنىڭ كٶزقاراسىمەن, جازۋشىنىڭ ار-وجدانىمەن, جازۋشىنىڭ كٶركەم ويلاۋ جٷيەسٸمەن قاراپ, جازۋشىعا قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتى ٶزٸمە دە قويامىن. ٶيتكەنٸ كٶركەم شىندىقتى ابسوليۋتتٸ شىندىق دەپ ەسەپتەيمٸن. ال دەرەكتەردٸ ٶزٸمنٸڭ پٸكٸرٸمدٸ دەلەلدەۋ ٷشٸن عانا پايدالانامىن. مٷمكٸن عالىم-جازۋشى دەسەڭٸزدەر, شىندىققا جاقىن شىعار», - دەدٸ تۇرسىن جۇرتباي.
