#
#
Сенбі 17/11/2018

Ұлттық әліпбиді бірегейлендірудің жолдары қандай?

  • 30.10.2018
  • 0
  • 679

Қазақ қоғамында осы кезеңге дейін бірнеше әліпбилердің қолданылғаны мәлім. Латыннегізді қазақ әліпбиіне көшу - елдің болашағы мен бірлігі, дамуы үшін жасалып жатқан іргелі қадам. Жаңа әліпбиге көшу арқылы тілдік  сананы жаңғырту,  біріншіден,  қазақ  жазуына сәйкес  фонетикалық,  емлелік  реформаны  қажет  етсе,  екіншіден,  тың  теориялық  ережелер  мен  жаңа  әдістемелік  амал – тәсілдерді  білім  беру  жүйесіне  қосуды  талап  етіп отыр. Когнитивті-эмотивтік және аксеологиялық құрылымдардың бірлігінен тұратын тілдік сана - ғасырлар бойы халықтың жады арқылы жинақталған ұлттық құндылықтардың мәйегі.   Латыннегізді қазақтың төл әліпбиі арқылы лингвистикалық, когнитивтік, мәдени кеңістікті рухы мықты, тәуелсіз ұлттық болмыс пен тілдік сана арқылы жаңғыртуға жол ашылады. Осыған орай бұл мәселені дәстүрлі лингвистика, когнитивтік лингвистика және психолингвистиканың негізгі қағидаларын біріктіретін кешенді теориялық бағытта зерттей  отырып,  латын  әліпбиін  оқытудың   тиімді  әдістемесін  айқындаудың қажеттігі туындап отыр.

Латын әліпбиін республиканың үздіксіз білім беру жүйесіне енгізу үдерісі бірнеше мәселелерді  қамтиды:

1) қазақ елінің жазу мен әліпби тарихына шолу жасай келіп, латын әліпбиін пайдаланып отырған түркі елдерінің тәжірибесін зерделеу; 

2) латыннегізді әліпбидің үздік нұсқасын  бекіте  отырып,  әліпби,  таңба, емле  бірлестігінің  заңдылықтары  мен  ережелер  жүйесін  дұрыс  жолға  қою; 

3) латын графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиін және оның емле ережелерін сынақтан өткізу жұмыстарын ұйымдастыру және үйлестіру арқылы тиімді жолдарды анықтау және қиындық келтіретін емле ережелерін сараптап, жетілдіру;

4) сынақ жұмыстарының негізінде айқындалған қиындықтар мен кемшіліктерді сараптап, жаңа әліпбиді оқыту мен үйретудің тиімді жолдарын әдістемелік тұрғыдан негіздеу;

5) әр сатының жас және психологиялық ерекшеліктеріне қарай оқыту мен үйрету әдістемесін әзірлеу, оны білім жүйесіне біртіндеп, сатылап енгізу. т. б.

Осы жұмыстарды ұйымдастыру барысында әр кезеңнің жұмыс бағдарлары анықталып, күтілетін нәтижелерді талқыдан өткізу арқылы латын графикасына негізделген ұлттық әліпбиді  меңгерту  дұрыс  жолға қойылады.

Дұрыс жазу нормаларының көздейтін негізгі мақсаты – айтылмақ ойды жазба түрде дәл, айқын жеткізіп беру. Сондықтан орфография немесе емле дұрыс жазу қағидаларын белгілейді. Әдетте, жазу жалпыға ортақ болғандықтан, оның ережелері де көпшілікке бірдей болып, қалың жұртшылықтың пайдалануына арналады. Сол себепті емле ережелері әрі ортақ, әрі тұрақты болуға тиіс. Емле ережелерінің тиянақсыздығы жазатын адамға үлкен қиындық келтіретіні белгілі. Бұл, әсіресе, латын графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиіне көшу кезінде  байқалатыны анық.

Қазақ жазу ілімінің теориясы А.Байтұрсынұлы еңбектерінде алғаш қалыптасып, негізделді. Ғалымның әлемдік жазу тарихына әкелген реформасы дәл бүгінгі күні де негізгі дәстүр ретінде сақталып, ұлт жазуының жаңа жүйесін меңгертуде тірек екені  рас. Бұл орайда қазақ тілші-ғалымдары бүгінгі жазу тіліндегі шиеленісті, күрмеулі мәселелерді жаңа әліпби арқылы оң шешіп беру мүмкіндігі туып отыр. Қазақ әліпбиіндегі басы артық әріптерді сұрыптап, тілдік болмысқа лайықтап, атап айтқанда, қазақи дыбысталымға (орфоэпияға), қазақи дыбыс жүйесіне (фонологиялық жүйеге) икемдеп қайта құру және әлемдік деңгейге сәйкес етіп, жаңа тұрпаттағы әліпби жүйесін жасау арқылы қазақ жазуын бірегейлендіру талабы жүзеге асатыны даусыз.

Ұлттық  бірегейліктің  негізі -  ұлттық  сананың  біртұтастығы,  бірыңғайлығы.  Ұлттық  бірегейлік   ортақ  мақсат пен  ортақ  ұстанымға  негізделеді. Ұлттық  сананың    бірегейлігін   қамтамасыз  ететін   рухани  тамыр – мәдени - танымдық   негізі  қалыптасқан  жаңа  жазу  үлгісін  жүзеге  асыратын     ұлттық тіл.  

Тәуелсіз елдің жаңа жазу таңбасын қалыптастыру арқылы ұлттың жазу мәдениеті  мен  ұлттық  бірегейлікті  дамытуға негіз болып саналатын бірнеше факторлар бар. Атап айтқанда:

1. Әлемдік өркениетке еркін енудің, озық елдермен терезесі тең қатынасқа түсудің басты алғышарттарының бірі ретінде латын негізді әліпбиге көшуді оңтайлы шешу. Бұл бағытта басты мәселе –ұлттық жазуды ешбір бөгде жұрттың ықпалына бағындырмай, төл жазу мәдениетінің іргетасын бекітіп, оны келешек ұрпақтың санасында берік қалыптастыру.

2. Ұлттың дара, өз тілінің табиғатына сәйкес келетін жазу таңбасын айқындау. Зерттеушілердің пікірінше, «графика  – тілдік санаға байлаулы құбылыс. Тілдік сана – бір күнде қалыптаспаған, терең тарихи категория. Мəселен, қазақ жазуы тарихында қазақтар бірнеше графикалық жүйені қолданды: руна, араб, жаңғыртылған араб/төте жазу, ескі латын, кирилл. Мұндағы графемалар жүйесінің тұрпаты, яғни кескіні ұлттық тілдің санасында периферияда жүрді, бірақ барлық əліпбидің ұлттық болғанының себебі принциптің ортақтығында. Барлық графикамыздың бір принциппен əліпби түзуінің негізінде, кескіндері ауысса да, жазуымыз қазақ жазуы болды. Осы өзгермейтін принцип ұлттық тілдік санамыздың ядролық бөлігінде тұр. Сондықтан болашақ латын графикасына негізделген әліпби  Ахмет Байтұрсынұлы дәйектеген «бір əріп -бір дыбыс» принципін негізге алса,   тарихи сананы, эстетикалық, тілтанымдық, құқықтық, ғылыми, экономикалық, саяси, мәдени саналарды жаңғыртатындай әлеуеті болады».

3. Латын графикасына көшу үдерісінде ұлттық бірегейлікті сақтау қажеттігін ең басты қағида ретінде басшылыққа алу.  Қоғамдық пікірлерде ұлттық бірегейлікті сақтауда этностық, мәдени, тілдік, діни бірегейліктерді қатаң сақтау қажеттігі жиі көтеріле бастады. Себебі осы аталған бірегейлік бар жерде ғана жазудың ұлттық сипаты айқын болып, тілдік деңгейі жоғары көтеріледі. Бірегейлікті берік ұстану ұлттың өзіндік бет-бейнесін, рухани әлеуетін берік қалыптастыруға ықпал етеді, жұртшылықтың жазу мәдениетін дамытуға тірек болады.

Ғылыми әдебиеттерде «бірегейлендіру», яғни унификациялау –  (лат. unus – бір) терминдерінің анықтамасында «өнім, процестер және қызмет көрсету түрлерінің, олардың параметрлерінің және өлшемдерінің мәндерінің оңтайлы санын таңдау немесе тағайындау» деп көрсетілген. Сонымен қатар, бұл сөздің баламасы «бірыңғайландыру – бірдеңені бірыңғай жүйеге, формаға, бірегейлікке келтіру» деген мағынада да қолданылады. Келесі бір тұжырымдар бойынша, «бірегейлендіру – (ағылш. identification, лат. identificare - ұқсастыру, барабарландыру) біреумен немесе бір нәрсемен ұқсастыру; жеке тұлғаның өзін басқа субъектілермен, топпен, бейнемен теңдестіруі» деп те көрсетілген. Олай болса, қазіргі таңда өзекті болып отырған латын әліпбиін бірегейлендіру мәселесіне қатысты алғанда бұл талапты үш тұрғыдан талдауға болады:

біріншіден, жаңадан бектілген әліпби құрамындағы толық шешімін таппаған жекелеген әріптердің арасындағы сәйкессіздікті (мысалы; ashana – асхана ма әлде ашана ма?) реттеудің жолдарын іздеу;

екінші жағынан, ұлттық әліпбидегі әріптерді өзге түркі тектес халықтардың әліпбиіндегі әріптермен бірегейлендірудің амалдарын зерттеу;

үшінші жағынан, ұлттық әліпбидегі күрмеулі мәселелер туындатып отырған әріптерді әлемдік деңгейдегі тіл, ҚР Президенті саясатында көрсетілгендей, Қазақстандағы үштілділік саясатын оңтайландыру үшін енгізілген әлем тілі – ағылшын тілінің әліпбиімен бірегейлендіру жолдарын зерделеу.

Бірегейлендіру үдерісі нақты бір нысанға қатысты жүзеге асырылғанда  ол саналы түрде шешім қабылдаумен қатар,  сол нысанның өзіндік ерекшелігін қамти отырып,  дәл сол кезеңдегі қоғамдық-әлеуметтік  талаптарға сай болуын қадағалау қажет. Мәселен, қазақ ұлттық әліпбиін бірегейлендіруде ол, әрине,  ұлттық, таптық бірегейленуді немесе топпен немесе жеке субъектімен теңдесуді мақсат етпейді. Ол жерде қай тілде сөйлейтініне қарамастан, латын таңбасының тіл тұтынушыларға бірдей түсінікті, ортақ өлшемге сай  болуына жете мән берілуі тиімді болады.

Әліпбиді бірегейлендіру  саналы түрде жүзеге асырылады. Сондықтан бұл үдерісте екі маңызды факторды ескеру керек. Біріншіден, бүгінгі жаһандану заңдылықтарына сай қалыптасқан өзіндік субъективті даралықты сақтауға қажеттілік қаншалықты туындап отырса, екіншіден, ортақ проблемалары тоғысып, тоқайласқан әр деңгейдегі байланыстарды берік етуге бағытталған ортақ мақсат пен мүдде жолында бірігуге деген мәжбүрлік те соншалықты жоғарылай түсуде.  Мәселен, әлеуметтік тұрғыдан алғанда этникалық, діни, мәдени және өзге де аз топтарға қатысты бірегейленудің дәстүрлі түрлерін сақтай отырып, тілдік, әліпбилік бірегейленудің түпкі нәтижесі түбі бір түркі баласының ойына ортақ таңбалармен байланысты оқу, жазу стереотиптерін сіңіру, игеру, топтық ережелерді, ұстанымдарды, мақсаттарды, идеалдардың әлеуметтік рөлдерін өзінікі ретінде қабылдауға ықыласы мен сенімін арттырудан айқын көрінетін болады.

Әліпбиді бірегейлендіру:

 – ұлттық әліпби түзу дәстүрлеріміздегі озық идеяларды осы уақытқа дейін жаңа әліпбиді қабылдау үдерісін бастан кешкен посткеңестік елдердің іс-тәжірибесімен ұштастыру;

- қоғамның жазу мәдениетін дамытуда ең тиімді деген өнімдерді, жазу сауаттылығын қалыптастыру жолдарын, оқу, білім сапасына әсерін әртүрлі параметрлер бойынша айқындау;

- әрі даралық сипаты бар, әрі ортақ мақсатқа теңдей қызмет ететін әліпби нұсқасын нақты бір жүйеге салу жолдарымен жүзеге асады.

Егер бірегейлендіру техникаға қатысты айтылса, «онда өнім мен оның құралдары ең түпкі стандарттық көлемнің минимумына, оның маркасы мен қасиеттеріне барынша  жақындатылатыны белгілі» [1, 167-с].  Себебі бірегейлендірудің ең басты әдістерінің бірі – кешенді стандарттау. Стандарттаудың бұл түрінде басшылыққа алынатын нақты талаптар мен белгілі бір шекті анықтау мәселесі  нысанның сыртқы түріне ғана емес, оның ішкі негізгі элементтеріне де қатысты болады. Мақсат: сол проблемаларды тиімді шешу жолдарын табу. Мысалы, ұлттық жазу-сызу мәселесінде, оның ішінде әліпбиді ортақтандыру, бірыңғайландыру жағдайында ұлттық әліпбидегі әріптердің сол тілдің төл дыбыстарына барынша сәйкес келуі – басты шарт. Ал түркітектес халықтардың жазу жүйесіне қатысты алғанда, түркі тілінің барлығына ортақ тіл заңдылықтары ескеру – маңызды талап. Одан да әрі халықаралық әліпбиді бірегейлендіру жөнінен қарастырғанда, барлық тілге тән, ортақ дыбыстарды бірізді етіп таңбалау ұстанымы басшылыққа алынғаны абзал. Мысалы, қазіргі қазақ тілінің латыннегізді әліпбиіндегі u таңбасын кирилл жазуындағы и деп белгілеуден бас тартып, оны әлемдік стандартқа сай у дыбысының орнына қолданса, әліпби ешкімді шатастырмайды.  Осындай ұстанымдарды басшылыққа алған кезде ғана  әліпбиді бірегейлендіру стандартталатын нысандарды жүйелендіруге, типтендіруге, тектендіруге, саралауға, ыңғайландыруға, қарапайымдандыруға бағытталып, олардың тиімділігін арттыруға қызмет етеді.

Бірегейлендірудің жоғары деңгейіндегі белгілі бір стандарттарды анықтауда оның тарихи өткен жолы мен бүгінгі таңдағы көпшілік тарапынан оң қабылдану деңгейі ескерілуі тиіс. Мәселен, латыннегізді әліпби осыған дейін де ұлттың жазу тарихында қолданылғаны белгілі. Олай болса, ұсынылып отырған әліпби жобасы сол  өткен тарихта қаншалықты  тиімді болды? Ал, жаңа жазу әліпби бойынша дәл осы кезеңде жүргізіліп жатқан тәжірибелік сынақтардың нәтижелері қандай? деген сұрақтардың жауабы – әліпбидің стандартталуы мен оған қойылатын талаптардың деңгейіне қаншалықты сай екенін анықтайтын көрсеткіш.  Сондықтан соңғы бекітілген латын әліпбиінің қазақ жазу тарихындағы нұсқасымен сәйкестігін анықтау, сондай-ақ, осы жоба аясында ұйымдастырылған түрлі әдістемелік сынақ жұмыстарында қалың жұртшылықтың меңгеруіне қиындық тудыру/тудырмау факторларына талдау жасау керек болады. Егер осы мәселе оң шешім тапса, онда бұл әліпбидің тиімділігі жоғары деген сөз. Ал керісінше болса, онда, бекітілген әліпбидің күрмеулі мәселелері жеткілікті болғаны деп саналады. Бұл жөнінде өткен ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы былай деп айтқан болатын: «Емлені бұрынғысынан артық болғандай етіп өзгертуде мағына бар; ал бұрынғысынан төмен болғандай етіп өзгертуде мағына да, мақсат та жоқ» [2, 125-б].  Өкінішке орай, дәл қазіргі таңда алғашқы эксперименттен өткізілген латын негізді қазақ жазуына қатысты емле жүйесінде ойлананарлық  жайттар жетерлік.

Кез келген әліпбидің өміршеңдігі мен тиімділігі төл дыбыстарға сәйкес келуімен қатар басқа тілден енген термин сөздерді жазудағы ұтымдылығына да тікелей байланысты. Себебі бұл фактор да  тілдің қолданыстық, өміршеңдік тұрғысынан ұлтты бірегейлендіруге толық қызмет етеді.  Себебі ғалымдардың пайымдауынша, «тіл дамуының негізгі сипаты тілдің рухани-әлеуметтік жаңғыртуларға сай жаңа деңгейге көтеріліп, қалыптасушы ұлттық таным мен ой-өрістің мәнін мемлекеттік мүддеге ұластырып, қоғамның түрлі саласында кәсіби тілдік тұлғаның қызмет ету дәрежесін көтеруі және бағдарлауымен тығыз байланысты. Қоғам жан-жақты және жаңа сапада дамыған сайын онымен сабақтас тілдің де сол дәрежеде дамуы – мемлекеттік тіл мәртебесіне сәйкес тілдің қоғамда толыққанды қызмет етуінің кепілі. Олай болса, ұлттың этномәдени болмысын сақтаған мемлекеттік тілдің осы бағыттағы даму деңгейі бұзылмауы тиіс. Бұл – қазақ тіл білімінің негізін салушы А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбановтың қазақ тілінің мәні мен қызметін анықтаған ғылыми тұжырымдарынан бастау алған зерделі ой» [3].  

Бүгінгі таңдағы ең өзекті мәселенің бірі – латын графикасының барлық деңгейде қолданушылар үшін ортақ тілдік ережелерін айқындау. Ереже құқықтық күші бар құжат ретінде шұғыл бекітіліп, салаларға жолдануы керек. Бұл құжатты дайындауда қазақ тілінің өзіне ғана тән негізгі ерекшеліктер толық ескерілген төл заңдылықтарға басымдылық берілуіне назар аударылуы заңды. Мәселен, «қазақ тілінің өз табиғатын ескеру бағытында оның жалғамалы тіл екендігі, ауызша сөзді жазба кодқа салу жүйесі немесе керісінше, жазба тілді ауызша кодқа салу мүмкіндіктері мен талаптары, қазақ тіліндегі дауыссызға қарағанда дауысты дыбыстардың ырқының басымдығына назар аудару қажеттігін» ғалымдар да атап отыр [4]. Қазақ әліпбиіндегі басы артық әріптерді сұрыптап, тілдік болмысқа лайықтап, атап айтқанда, қазақи дыбысталым (орфоэпия) мен қазақи дыбыс жүйесіне, яғни кезінде Ахмет Байтұрсынұлы мен Құдайберген Жұбановтар негіздеген фонологиялық жүйеге икемдеп қайта құру жолымен жаңа тұрпаттағы әліпби жүйесін дамыту арқылы қазақ жазуын бірегейлендіру  жолдары қарастырылуда. Осы бағытта анықталған ережелер мен шарттар ортологиялық құралдарды: сөздіктер, көрсеткіштер, анықтағыштарды әзірлегенде бірегейлікті сақтаудың негізі етіп алынуын қадағалау ләзім. Бұл латыннегізді жаңа әліпбиді көпшіліктің саналы түсініп меңгеруіне, сондай-ақ оның тілдік-теориялық тұрғыдан тиянақтылығына сенім қалыптастырады.

Дәл қазіргі таңда ұлттық жазу таңбасын, жазу ережелерін бекіту мәселесімен тікелей айналысып жүрген ғылыми-теориялық және әдістемелік топ мүшелерінің бір ортақ тоқтамға келіп, ең салауатты, сауатты, оңтайлы жол табуы өзекті мәселе болып тұр.  Себебі ұлттық жазуды жаңа таңбаны ендіру үдерісінде жетілдіру, осыған дейінгі кирилл жазуын қолдану кезеңіндегі толып жатқан ескертулерден, олқылықтардан арылту мүмкіндігі туып отыр. Бұл орайда ұлы ғалым А.Байтұрсынұлы: «Пән сөздері жағынан қазақ басқалардан бөлек жол ұстанды... Қазақ жат сөзге әуестенбей, пән сөздерін өз тілінен жасауға тырысты.... Тіл арасына жік түсіп айырмас үшін жат сөздерді амалсыз болған жерде ғана алатын тәртіп қолданды,»- деп жазды [5, 16-б.]. Бірақ осы мүмкіндікті қалай тілдің пайдасына шешуге болады деген мәселеге келгенде қазіргі зерттеушілер арасында кереғар пікірлер бары байқалады. Бірінші топтағылар «тілдің осыған дейін қалыптасқан ғылыми-лингвистикалық базалық нормасын сақтап, қазақ сөзінің нормалану, кодификациялау ерекшеліктерін ескеру керек» десе [4], екінші топтағы зерттеушілер «тілдің өз табиғатын ескеріп, оның дыбысталымы мен жазылым жүйесінің толық сәйкестігін басшылыққа алу керектігін» алға тартады. Алғашқы топ аралық кезеңде осыған дейін халық санасында қалыптасқан кодификациялық нормаларға қайшы келмейтіндей нұсқаларды табуды ұсынса, екінші топ мүшелерінің айтуынша, «жаңа жазу тәртібін қазақ сөз әуезін бұзбай, жазу мен дыбыстау жүйесіне толық сәйкестендіру» қажеттігін басшылыққа алу абзал.

Ұлттық жазудың жаңа жүйесін жасауда ерекше таласты, даулы мәселелердің туындауына өзге тілден енген сөздер мен «халықаралық терминдер» деген атауға ие болған кірме сөздер түрткі болып отыр. Бұл бағытта да қазақ тілінің орфоэпиялық, орфографиялық заңдылықтарын ескеру талабына қатысты әрқилы пікірлер өріс алуда. Ғалым Ш.Құрманбай: «Шет тілдері сөздерін тілге дұрыс қабылдамау тілді тұтынушылар арасында пікір қайшылығын тудырып, жік салатынын көрсетті... Мұндай қателікті түзету келесі ұрпақтың алдынан шықпауы үшін әрі шет тілдерден қабылданған терминдердің тілге сіңісіп кетуі үшін кирилден латынға көшу үдерісі жүріп жатқан дәл осы кезеңде жасалатын емле ережелерін тілдің өз табиғатына сай болуы өте маңызды»,- дейді [6, 103-б.]. Өйткені кеңестік жылдарда кірме сөздерді қабылдау үдерісі әсіре саясаттандырылып, қазақ тілінің өзіндік заңдылықтары мансұқталып, шет сөздерін игеру, сындыру  механизмдері  жойылған болатын. Халықаралық термин деген сылтаумен «шеттен енген сөздер түпнұсқасына емес, орыс  тілінің айтылымы және жазылымына сәйкестендіріліп енгені белгілі. Бұл, әрине, қазақ тілді тұтынушылардың санасында өзге тілден, әсіресе, орыс тілінен енген кірме сөздерді еш өзгеріссіз қабылдау және өзіндік айтылым нормасына бейімдемеу сияқты теріс стереотиптерді қалыптастырды. Бұл, ең алдымен, қазақ сөйленісіндегі үндесім қағидасының бұзылуына, яғни тек сөзде не сөз тіркесінде ғана емес, бүтін сөйлем құрамында ғасырлар бойы тілдік сөйленістің  эстетикалық дыбысталу категориясын қалыптастырған дыбыстық үндесім, сингармонизм заңдылығының бұзылуына әкеп соқтырды» [7, 10-б]. Сондықтан  өзге тілден енген кірме сөздерді қазақ тілінің табиғи қалыбына бейімдеудің тілдік тетігі латын графикасына көшу жағдайында оң шешім табуы тиіс. Себебі ұлттық тілдегі жаңғыру санадағы жаңғырумен тікелей байланысты бола отырып, болашақ ұрпақтың да жазу мәдениетін қалыптастыруға оң ықпал ететін болады. 

Ғалымдардың басым көпшілігі латын графикасына көшу қазақ және орыс тілдерінің фонетикалық жүйелерін графикалық жағынан айқын ажыратуға мүмкіндік беретінін айтады. Қазақ және орыс тілдерінің фонетикалық жүйелерін графикалық жағынан ажырату қазақ тілі үшін де, орыс тілі үшін де тиімді екендігі анық. Себебі  «бір-біріне мүлде ұқсамайтын фонетикалық жүйелердің бір әліпбидің құзырында болуы фонемдердің бір-бірімен араласып, кірігіп кетуі екі тілдің де табиғи нормаларының бұзылуына әкелетінін өмір көрсетті: кирилл әліпбиіндегі жазылуы бірдей әріптердің басым көпшілігі орыс және қазақ тілдерінде әртүрлі айтылады» [7]. 

Келесі бір ғалымдар тобы «тілдің  сақталып, ары қарай дамуы үшін ақпараттық технологияларды да есепке алу қажеттігін» айтады. Қазақ тілінің әліпбиі ақпараттық технологиялар тілінің әліпбиіне (латын әліпбиіне) жақындағанда, аралық алмасымдар (бағдарламалық транслитерациялар – бір әліпбиден екінші әліпбиге көшулер) тиімдірек болатыны даусыз. Өйткені бұл сақтау жадын үнемдейді және өңдеу мерзімін қысқартады, сондай-ақ, экономикалық жағынан да тиімді дегенді алға тартады. Дегенмен, техникалық жақтан таңба бірегейлігін сақтау үшін тілдің өз заңын бұзуға жол берілмеуі керек. Бұл орайда тілді техникаға емес, техниканы тілге бағындыру басты талап ретінде қойылуы шарт. Төл жазуды сол талапқа сәйкестендіру жолдарын қарастыру аса маңызды болып саналады. «Қазақ тілінің грамматикалық жүйелілігі, семантикалық сыйымдылығы мен морфологиялық жағынан айырықша болуына байланысты, ол шағын тілдік ақпаратты сақтау және тиімді өңдеу үшін ыңғайлы әрі өте перспективалы тіл болып табылады. Сондықтан қазақ тілінің латыннегізді әліпбиге өтуі оның компьютерлік ортаға табиғи түрде енуін қамтамасыз етеді, трансляторлар жасап, оларды қолдану үшін қазақ тілінің негізінде дайын бағдарламалық модульдерді қолдануды жеңілдетеді. Оған қоса, «қазіргі қоғамда өмір сүріп жатқан кімге болса да латын әріптері етене таныс... бұл орайда бүгіндері жазудың ең тиімді құралына айналған, миллиондар пайдаланатын компьютердің түйметақтайшасын жетілдіреміз» [8, 87-б].

 Олай болса,  тіл білімінің функционалдық парадигмасы контексінде терминология мәселесінің жаңа әліпбимен байланысты туындаған проблемаларын кешенді  қарастыру бұл бағыттағы көптеген міндеттерді түбегейлі шешуге келіп саяды.  Соның бірі – ұлттық терминологиялық жүйе қалыптастырудың негізгі тетігі ретінде терминдерді жаңа әліпбидің бар мүмкіндіктерін пайдаланып, сауатты әрі ана тілінің заңдылықтарына сай жазу үдерісіне ерекше мән беру, ол үдерісті ұлттық сананың жаңғыруымен сабақтастықта жүйелеу.

Біріздендіру, бірегейлендіру мәселесі шашыраңқы, түсініксіздік, жүйесіздік орын алған кез келген құбылыс үшін қажетті болып саналады. Ш.Құрманбайұлы сондай саланың бірі – ұлттық терминологияны біріздендірудің бес сатысын айқындап көрсеткен болатын:

-         белгілі бір тар мамандықтың шеберінде біріздендіру;

-         нақты бір сала шеңберінде біріздендіру;

-         ұлт тілінің шеңберінде біріздендіру;

-         туыстас тілдер шеңберінде біріздендіру;

-         тіларалық, ұлтаралық байланыстар шеңберінде біріздендіру;

-         халықаралық байланыстар шеңберінде біріздендіру [9].

Ғалымдардың бір тобы рухани мәдениеттен таралуға тиіс ғылыми терминдерді  «қазақыландырып жазу» талабын қолдаса, екінші бағыттағылар қазақ ғылыми тілінің басым пайызын құрайтын халықаралық стандарттағы терминдердің қазақша баламаларын жасауға бетбұрысты, терминдерді «қазақыландыру» үрдісін – «солақай» немесе «пуристік бағыт», «әлемдік өркениеттен алшақтау», «ұлттық жырақтық» деп сипаттайды. Бұл – біржақты түсінік. Қазіргі заманда кез келген өркениетті мемлекетте ұлттық терминологиялық жүйенің қалыптасуы мен оны жазу нормаларын нақты белгілеу – қоғам мен тіл арасындағы байланыстан, ұлттық мүдде мен мемлекеттік мүдденің тоғысуынан, танымдық негіздерімен сабақтасуына мән беруден туындайтын, ғаламданудың бір бөлшегі болып саналатын жаңаша дамудың заңды үрдісі. Нақты айтқанда, ол ғылыми түсініктерді белгілейтін тілдік құралдардың атауларын қалыптастыруда ұлттық ұғымды арқау етіп, қазақ терминдерінің төл тілдік баламаларын жасаудың, ғылым тілін қазақша «сөйлету», қазақша жазу әрекетінің барысындағы үрдістің жаңаша даму деңгейін көрсетеді. Сондықтан терминдерді «сындырып» жазу барысында аталымдар жарыспалылығының, емлелік ала-құлалықтардың, тіл нормасынан ауытқушылықтың, тілді пайдаланушылар тарапынан ұсыныстардың, сыни пікірлердің айтылып жатуы – заңды құбылыс. Мұның себебін академик Р.Сыздық «термин жасау мәселесінің құрылымдық-тілдік және ұғымдық-семантикалық екі жағы болатындығының ескерілмеуінен» деп санайды [10].

Кірме сөздерге қатысты жазуды біріздендіру мәселесіне қатысты Қ.Күдеринованың пікірлері де назар аударарлық. Ғалым «Латын қарпі: сарабдалдық қажет» атты мақаласында: «Халықаралық терминдер де қазақ тілінің үндесіміне бағынып жазылады. Олай етпесе, орыс тілінің орфографиясына жүгіну тағы жалғасады. Қазіргі терминдердегі жұрнақтардың көбі орыс тілі арқылы енген латын тілінің суффикстері екені белгілі. Ал, жаңа қазақ жазуында терминдерді түпнұсқа тілдегі жазу бойынша таңбалаған жөн. Ол түрік тіліндегі терминденуге де сәйкес келеді. Мысалы, түрік тіліндегі филологиялық терминдер не аударылады, не түпнұсқаға жақындатылып жазылады. Қазақ тіліндегі жазу да осы ұстанымды басшылыққа алу керек... Жалпы ендігі қазақ жазуы латын графикасындағы өзге түркі тілдерімен қарым-қатынас жасау мүмкіндігін жеңілдету және бірегейлендіру бағытында болуы керек», -деп тұжырым жасайды. Олай болса, қазақтың латын негізді жазуында жұрнақтар -ция, - изм түрінде емес, -sion,  - ism болып жазылуы және айтылуы тиіс деп ой қорытуға болады [11, 33-б.]. Ғалымның бұл пікірін түркітілдес халықтардың әліпбиін бірегейлендіру бағытында ұстануға толық болады

Әліпбиді бірегейлендіруде  уақыт факторы да маңызды орын алады. Мысалы, латын негізді әліпбиді қолданғанда, оның түсініктілігі мен тиімділігі әріптердің бірыңғайландырылып, көзшалымдық, қолшалымдық тұрғыдан жеңіл болуымен тікелей байланысты.

Сонымен, жаңа әліпбиді бірегейлендіруде оның ұлттық, түркілік және халықаралық байланыс деңгейіндегі ерекшеліктердің ескерілуін, жазу жүйесінің бірегейлендірілуін ұлттық жазудың тиімділігін арттыруға оң ықпал ететін ең басты факторлар деп санауға болады.

Ф.Оразбаева – Абай атындағы ҚазҰПУ профессоры,

п.ғ.д., ҚР ҰҒА мүше-корреспонденті,

Ж.Дәулетбекова – Қазақстан-Британ техникалық

университетінің ассоциативтік профессоры, п.ғ.д.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1 Жанзаков М.М., Мырзабек К.А. Стандартизация - Кызылорда, «Тумар», 2007 г. -200 с.

2 А.Байтұрсынұлы. Шығармалар жинағы. 2-том. –Алматы, 2015.- 220.

3 Манкеева Ж. Ұлттық тілдегі терминдік жүйе мәселесі баса назар аударуды талап етеді// Ана тілі, 25 мамыр, 2011 ж ыл № 295 0).

4 Уәли Н. Жаңа емле: ұстанымдары, құрылымы мен мазмұны. – Жаңа қазақ емле жобасы: талдама, сараптама, сынама нәтижелері (алғашқы кезең).- Республикалық семинар-кеңес материалдары- Алматы, 2018.

5 Байтұрсынұлы А. Алты томдық шығармалар жинағы.1-том. -Алматы: «Ел-шежіре», 2013.- 296.

6 Құрманбай Ш. Шет тілдерден енген терминдерді латын әліпбиімен жазу мәселесі. - //Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру: жаһандану жағдайындағы мемлекеттік тілдің дамуы» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы: Атырау университеті, 5-6 маусым, 2018. 276. - 101-105 бб.

7 Әміржанова Н. Латын әліпбиін меңгертудің заманауи талаптары мен ғылыми-әдістемелік тұғырлары // Латын әліпбиіне көшу – заман талабы. - Дөңгелек үстел материалдары.- Алматы, Абай ат. ҚазҰПУ, 2017.

8 Тілешов Е. Әліпби таңдау: тіл табиғатын сақтау, түркілік тұтастық және әлемдік ақпараттық кеңістік //Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру: жаһандану жағдайындағы мемлекеттік тілдің дамуы» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы: Атырау университеті, 5-6 маусым, 2018. 276. -85-91 бб

9 Құрманбай Ш. Жаңа емле: Ой. Пікір. Ұсыныс // Ана тілі, 6-12 қыркүйек, 2018 жыл № 37.

10 Сыздық Р. «Латын жазуы: емле ережелерін түзуде ескерілетін жайттар. Шоғырлы мақалалар// Ана тілі, қыркүйек, 2018 жыл № 36.

11 Күдеринова Қ. Латын қарпі: сарабдалдық қажет // Жаңа ұлттық әліпби: қазақ жазуын жаңғырту. 1-кітап. –Алматы, 2017.- 537 б.- 30-36-б.

0 пікір

Пікір қалдыру

Чтобы оставлять комментарий нужно зарегистрироваться или авторизироваться

Маңызды мақалалар

БАННЕР

Аймақтар жаңалықтары

Басқа да мақалалар